2 2002 ISSN 1427-7476 I PAMI¢å PISMO INSTYTUTU PAMI¢CI NARODOWEJ SPRAWIEDLIWOÂå P A M I ¢ å I SP R A W I E D L I W O  å 2/2002 IPN Cena 30 z∏ PAMI¢å I SPRAWIEDLIWOÂå PAMI¢å I SPRAWIEDLIWOÂå 2 (2) / 2002 Warszawa RADA PROGRAMOWA: prof. dr hab. Leon Kieres, prof. dr hab. Jerzy Borejsza, prof. dr hab. W∏odzimierz Borodziej, prof. dr hab. Jan Draus, prof. dr hab. Jerzy Eisler, dr hab. Andrzej Friszke, Antoni Galiƒski, dr Janusz Gmitruk, dr Andrzej Grajewski, Bernadetta Gronek, dr Franciszek Gryciuk, prof. dr hab. Jerzy Holzer, prof. dr hab. Cezary Kuklo, prof. dr hab. Marcin Kula, prof. dr hab. Witold Kulesza, dr hab. Janusz Kurtyka, prof. dr hab. Grzegorz Mazur, dr Zbigniew Nawrocki, prof. dr hab. Andrzej Paczkowski, dr S∏awomir Radoƒ, prof. dr hab. Wojciech Roszkowski, prof. dr hab. Tomasz Strzembosz, prof. dr hab. W∏odzimierz Suleja, prof. dr hab. Ryszard Terlecki, J´drzej Tucholski, prof. dr hab. Wojciech Wrzesiƒski REDAKCJA: dr Antoni Dudek, dr ¸ukasz Kamiƒski, El˝bieta Lewczuk, dr hab. Pawe∏ Machcewicz, dr Rafa∏ Wnuk (redaktor naczelny), dr Zdzis∏aw Zblewski Projekt graficzny: Krzysztof Findziƒski Opracowanie redakcyjne: Dorota Mazek, Anna Mirecka Korekta: Anna Kaniewska Sk∏ad i ∏amanie: Katarzyna Szubka Druk i oprawa: Drukarnia nr 1, Warszawa, ul. Rakowiecka 37 © Copyright by Instytut Pami´ci Narodowej Komisja Âcigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu ISSN 1427-7476 Biuro Edukacji Publicznej Instytutu Pami´ci Narodowej 00-869 Warszawa, ul. Towarowa 28, tel. (0-22) 581 89 00, 581 89 01, 581 89 07, fax (0-22) 581 89 26, e-mail: [email protected], www.ipn.gov.pl PAMI¢å I SPRAWIEDLIWOÂå 2 (2) 2002 SPIS TREÂCI Od Redakcji . 7 I. Dyskusja I Janusz Marszalec – Polskie Paƒstwo Podziemne. Ciàg∏oÊç i trwanie . 11 I Polskie Paƒstwo Podziemne. Nadzieje i rzeczywistoÊç . 35 II. Esej I W∏odzimierz Suleja – II wojna Êwiatowa w pami´ci Polaków . 51 I ¸ukasz Kamiƒski – Polskie Paƒstwo Podziemne – d∏ugie trwanie w PRL (1956–1989) . 59 III. Studia Konspiracja 1939–1945 I Waldemar Grabowski – Rada JednoÊci Narodowej – parlament Polskiego Paƒstwa Podziemnego . 67 I Jacek Wo∏oszyn – Reakcja prasy konspiracyjnej na wydarzenia w Zamojskiem z lat 1942–1943 . 95 I Piotr Chmielowiec, El˝bieta Ràczy – Polskie Paƒstwo Podziemne na Rzeszowszczyênie – stan badaƒ i postulaty badawcze . 121 Konspiracja 1945–1956 I S∏awomir Kalbarczyk – Sowieckie represje wobec polskiego podziemia niepodleg∏oÊciowego w Warszawie i okolicach na prze∏omie 1944 i 1945 roku . 139 I Tomasz Balbus – „Ostatni kapitanowie”. Epilog Komendy Obszaru Lwowskiego „Nie” ewakuowanej na ziemie zachodnie Polski . 157 I S∏awomir Poleszak – Antykomunistyczne podziemie zbrojne w ¸om˝yƒskiem i Grajewskiem w latach 1945–1957 . 179 I Joanna ˚elazko – Proces prof. Stanis∏awa Gorzuchowskiego przed WSR w ¸odzi. Z dziejów WiN na ziemi ∏ódzkiej . 197 IV. Varia I Krzysztof Tarka – W oczekiwaniu na wyzwolenie. Rzàd Rzeczypospolitej Polskiej na uchodêstwie o sytuacji mi´dzynarodowej na prze∏omie lat czterdziestych i pi´çdziesiàtych . 209 I Antoni Dudek – Obóz w∏adzy w okresie stanu wojennego . 233 V. Dokumenty i relacje I Waldemar Grabowski – Nieznana relacja o Polskim Paƒstwie Podziemnym. Zeznania Leopolda Rutkowskiego . 245 I Krzysztof Madej – Droga na szubienic´ . 263 I ¸ukasz Kamiƒski, Pawe∏ Piotrowski – Podziemie wroc∏awskie w oczach S∏u˝by Bezpieczeƒstwa . 275 VI. Recenzje I Janusz Rolicki – Edward Gierek. ˚ycie i narodziny legendy (Jerzy Eisler) . 295 I Marek Wierzbicki – Polacy i ˚ydzi w zaborze sowieckim. Stosunki polsko-˝ydowskie na ziemiach pó∏nocno-wschodnich II Rzeczypospolitej pod okupacjà sowieckà (1939–1941) (Andrzej ˚bikowski) . 304 I Shimon Redlich – Razem i osobno. Polacy, ˚ydzi, Ukraiƒcy w Brze˝anach 1919–1945 (Janusz Wróbel) . 317 I Aleksander Klotz – Zapiski konspiratora 1939–1945 (Zdzis∏aw Zblewski) . 319 I W∏adys∏aw Siemaszko, Ewa Siemaszko – Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraiƒskich na ludnoÊci polskiej Wo∏ynia 1939–1945 (Jan Pisuliƒski) . 322 I Andrzej Paczkowski – Droga do „mniejszego z∏a”. Strategia i taktyka obozu w∏adzy lipiec 1980–styczeƒ 1982 (Grzegorz Majchrzak) . 327 I Aleksander Pawlicki – Kompletna szaroÊç. Cenzura w latach 1965–1972. Instytucja i ludzie (Krzysztof Madej) . 330 Od Redakcji ematem przewodnim drugiego numeru „Pami´ci i SprawiedliwoÊci” jest Polskie Paƒstwo Podziemne. Po 1989 r. historycy, szczególnie Tm∏odszego pokolenia, badajàcy zagadnienia oporu spo∏ecznego, kon- centrowali si´ na konspiracji antykomunistycznej dzia∏ajàcej w latach 1944– –1956 oraz opozycji lat 1956–1989, czyli tematach stosunkowo s∏abo zbada- nych ze wzgl´du na wprowadzony w okresie PRL „zapis” cenzury. DoÊç szybko uda∏o si´ odtworzyç siatk´ najistotniejszych wydarzeƒ i opisaç zachodzàce wówczas procesy spo∏eczne. To, zrozumia∏e skàdinàd, przesuni´cie zaintereso- waƒ pociàgn´∏o za sobà zmniejszenie zainteresowania oporem z okresu tak zwanej pierwszej okupacji. DziÊ jednak zauwa˝yç mo˝na „renesans” badaƒ nad konspiracjà lat 1939–1944. Dzieje si´ tak, moim zdaniem, z dwóch powodów. Pierwszy to ∏atwiejszy dost´p do zagranicznych archiwów (tak zachodnich, jak i postsowieckich) oraz obcoj´zycznej literatury przedmiotu. Drugi to koniecz- noÊç ca∏oÊciowego spojrzenia na problem zorganizowanego oporu. Jak wyka- zujà dotychczasowe doÊwiadczenia, nie jest na przyk∏ad mo˝liwe badanie kon- spiracji antyniemieckiej w oderwaniu od dzia∏ajàcej na Kresach Wschodnich konspiracji antysowieckiej (1939–1941) oraz powojennego podziemia anty- komunistycznego (1944–1956). Holistyczne spojrzenie na problem oporu, w po∏àczeniu z mo˝liwoÊcià prowadzenia nieskr´powanego dyskursu historycz- nego, doprowadzi∏o do rewizji wielu dotychczasowych wyobra˝eƒ o Polskim Paƒstwie Podziemnym. W pierwszym numerze „Pami´ci i SprawiedliwoÊci” deklarowaliÊmy, ˝e nasze ∏amy b´dà otwartym forum debaty naukowej. Tym razem w sta∏ym dziale „Dys- kusje” zamieszczamy zapis debaty, w której wzi´li udzia∏ historycy ró˝nych gene- racji, wywodzàcy si´ z odmiennych tradycji historycznego myÊlenia, zajmujàcy si´ ró˝nymi aspektami polskiego podziemia wojennego i powojennego: prof. Tomasz Strzembosz, prof. Grzegorz Mazur, dr Janusz Marszalec, Leszek ˚ebrow- ski i dr Rafa∏ Wnuk. W równym bowiem stopniu chodzi∏o nam o zbli˝enie si´ do prawdy historycznej, jak i prezentacj´ ró˝norodnych interpretacji przesz∏oÊci. Wprowadzeniem do dyskusji by∏ artyku∏ Janusza Marszalca Polskie Paƒstwo Pod- ziemne. Ciàg∏oÊç i trwanie, w którym autor przedstawi∏ proces kszta∏towania si´ 7 podziemnej armii, konsekwencje upolitycznienia stworzonych przez partie poli- tyczne formacji zbrojnych, które, w wyniku akcji scaleniowej, znalaz∏y si´ w sze- regach ZWZ-AK, apolitycznych z definicji. Marszalec wprowadza kategori´ „obrze˝a” Polskiego Paƒstwa Podziemnego. Zalicza do niej formacje polityczne lub zbrojne, które uznawa∏y tylko cz´Êç instytucji podziemnego paƒstwa, negu- jàc jednoczeÊnie reprezentatywnoÊç lub prawomocnoÊç pozosta∏ych. W obozie wrogów Polskiego Paƒstwa Podziemnego, obok Niemców, umieszcza komuni- stów oraz konspiracj´ sowieckà. Marszalec stawia tez´, ˝e obywatelami podziem- nego paƒstwa byli jedynie ci, którzy uto˝samiali si´ z jego instytucjami. Podkre- Êla równoczeÊnie, ˝e choç akces do Polskiego Paƒstwa Podziemnego najcz´Êciej deklarowali Polacy, to mimo to narodowoÊç nie by∏a czynnikiem decydujàcym. Omawia najwa˝niejsze pozycje spoÊród obszernej literatury i charakteryzuje ró˝- norodne sposoby podejÊcia do problematyki przedmiotu. Rafa∏ Wnuk W dyskusji nad artyku∏em Marszalca historycy starali si´ oceniç dorobek Pol- skiego Paƒstwa Podziemnego. Szczególnie wa˝na i interesujàca wydaje si´ pod- j´ta przez nich próba sformu∏owania odpowiedzi na pytanie, na czym polega∏ fenomen Polskiego Paƒstwa Podziemnego. Czy na masowoÊci, czy na jego demokratyzmie, czy te˝, jak sugeruje jeden z rozmówców, na jego czysto polskim – narodowym charakterze? Ostre rozbie˝noÊci ujawni∏y si´ w toku sporu o ocen´ dorobku militarnego polskiego podziemia, a tak˝e o spraw´ wydawa∏oby si´ bezspornà, czyli o okreÊlenie dat „poczàtku” i „koƒca” Polskiego Paƒstwa Pod- ziemnego. W dziale „Eseje” znalaz∏y si´ dwa teksty, z których pierwszy, autorstwa W∏o- dzimierza Sulei, jest wnikliwà analizà polskiej pami´ci zbiorowej o drugiej woj- nie Êwiatowej. W∏odzimierz Suleja podaje oryginalnà typologi´ rodzajów pami´ci, które, nak∏adajàc si´ na wczeÊniejsze stereotypy, tworzà obraz historii w∏asnej Polaków. Równie˝ ¸ukasz Kamiƒski porusza zagadnienia dotyczàce pami´ci. Jego tekst jest refleksjà nad wp∏ywem pami´ci o Polskim Paƒstwie Podziemnym na kszta∏towanie si´ postaw niezgody na zniewolenie przez totalitarny system PRL oraz znaczeniem ideowych wzorców paƒstwa podziemnego dla opozycji antykomunistycznej. Dzia∏ „Studia” otwiera artyku∏ Waldemara Grabowskiego, w którym autor szczegó∏owo omawia formowanie si´ podziemnej reprezentacji politycznej – od G∏ównej Rady Politycznej S∏u˝by Zwyci´stwu Polsce, przez powo∏anie konspi- racyjnego parlamentu – Rady JednoÊci Narodowej, a˝ do jego samolikwidacji 1 lipca 1945 r. Z kolei Jacek Wo∏oszyn zanalizowa∏ reakcje prasy konspiracyj- nej – od ONR-owskiej po komunistycznà – na akcje wysiedlania Polaków z Zamoj- szczyzny w latach 1942–1943. Tekst ten pokazuje, ˝e niemal wszystkie organi- zacje podziemne, obawiajàc si´ rozkr´cenia spirali represji, stara∏y si´ studziç nastroje i ogranicza∏y skal´ oporu zbrojnego do minimum. Tylko komuniÊci, nie oglàdajàc si´ na konsekwencje, nawo∏ywali do natychmiastowego powstania powszechnego. Paradoksem historii jest, i˝ w literaturze przedmiotu te wyda- rzenia sà okreÊlane jako „powstanie zamojskie”.