Io POLITIEK(E) OPSTELLEN 13 1993 jaarlijkse uitgave van het Centrum voor Parlementaire Geschiedenis Katholieke Universiteit Nijmegen Centrum voor Parlementaire Geschiedenis - Nijmegen - 1993 Politiek(e) opstellen ISBN 90-71852-12-1 Uitgave van: Centrum voor Parlementaire Geschiedenis Postbus 9049 6500 KK Nijmegen tel. 080-612463 Deze bundel kan worden besteld door overmaking van ƒ25,- (incl. verzend­ kosten) op bankrekening 23.24.86.441, NCB-Bank (giro van de bank 813042) ten name van Stichting Parlementaire Geschiedenis, onder vermelding van ’Politiek(e) opstellen 13 1993'. © 1993 Centrum voor Parlementaire Geschiedenis Niets uit deze uitgave mag worden verveelvuldigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. LIJST VAN AFKORTINGEN amvb algemene maatregel van bestuur ARA Algemeen Rijksarchief ARP Antirevolutionaire Partij AVRO Algemene Vereniging Radio-Omroep Bijl. Bijlage BZ Buitenlandse Zaken CBS Centraal Bureau voor de Statistiek CDA Christen-Democratisch Appel CDI Centrale afdeling Documentaire Informatievoorziening CEC Centrale Economische Commissie CHU Christelijk-Historische Unie CPG Centrum voor Parlementaire Geschiedenis CPN Communistische Partij van Nederland CSP Christelijk Staatkundige Partij DG directeur-generaal DGEM Directoraat-Generaal voor het Economisch en Militair hulppro­ gramma DNG De Nederlandse Gemeente EG Europese Gemeenschap EHP Europees Herstel Programma EZ Economische Zaken FAO Food and Agriculture Organization FEC Financieel-Economische Commissie havo hoger algemeen voortgezet onderwijs HBS Hogere Burgerschool HEK Handelingen van de Eerste Kamer der Staten-Generaal HTK Handelingen van de Tweede Kamer der Staten-Generaal ILO International Labor Organization inv.nr. inventarisnummer KAB Katholieke Arbeidersbeweging KB Koninklijk Besluit KNIL Koninklijk Nederlands-Indisch Leger KNP Katholieke Nationale Partij KRO Katholieke Radio-Omroep KS Kleine Serie KSM Katholiek Staatkundig Maandschrift KVP Katholieke Volkspartij mavo middelbaar algemeen voortgezet onderwijs MO Middelbaar Onderwijs MR ministerraad m ulo meer uitgebreid lager onderwijs M vA memorie van antwoord MvD Ministerie van Defensie M vT memorie van toelichting NATO North Atlantic Treaty Organization NAVO Noordatlantische Verdragsorganisatie NCRV Nederlandse Christelijke Radiovereniging NOS Nederlandse Omroep Stichting Nozema Nederlandse Omroep Zender Maatschappij NRC Nieuwe Rotterdamse Courant NTS Nederlandse Televisie Stichting NV Naamloze Vennootschap NVV Nederlands Verbond van Vakverenigingen NWO Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek O en W Onderwijs en Wetenschappen OEES Organisatie voor Europese Economische Samenwerking OKW Onderwijs, Kunsten en Wetenschappen PABO Pedagogische Academie Basisonderwijs PET Philips’ Experimentele Televisie PSV Philips' Sport Vereniging PTT Posterijen, Telegrafie en Telefonie PvdA Partij van de Arbeid REA Raad voor Economische Aangelegenheden RKSP Roomsch-Katholieke Staatspartij RTC Ronde-Tafel Conferentie RVD Rijksvoorlichtingsdienst RVSI Republiek van de Verenigde Staten van Indonesië S&D Socialisme en Democratie SMO Stichting Maatschappij en Onderneming UNCI United Nations Commission for Indonesia UNESCO United Nations Educational Scientific and Cultural Organiza­ tion V&W Verkeer en Waterstaat VARA Vereniging van Arbeiders Radio-Amateurs VFR Voorlopige Federale Regering vglo voortgezet gewoon lager onderwijs VN Verenigde Naties VNG Vereniging van Nederlandse Gemeenten VPRO Vrijzinnig Protestantse Radio Omroep VS Verenigde Staten VV voorlopig verslag VVD Volkspartij voor Vrijheid en Democratie vwo voorbereidend wetenschappelijk onderwijs WHO World Health Organization wn. waarnemend WUB Wet universitaire bestuurshervorming W W werkloosheidswet ZWO Nederlandse Organisatie voor Zuiver Wetenschappelijk On­ derzoek INHOUDSOPGAVE P.F. Maas, Ten geleide 7 De bemoeienis van het parlement met het onderwijs, 11 ramp of zegen? Presentatie Drees-Van Schaik band B J.M.M.J. Clerx, P.G.T.W. van Griensven en R.J.J. Stevens, 31 Van Lieftinck tot Ruding. Terugkeer naar een trendmatig begrotingsbeleid? J.C.F.J. van Merriënboer, Duynstee contra Den Uyl c.s. anno 1950 35 J.W.L. Brouwer, Wie dan leeft, wie dan zorgt? De Defensie- 51 commissie en het nieuwe defensiebeleid, 1951-1952 J.M.M.J. Clerx, Het staatssecretariaat 67 P.G.T.W. van Griensven, Allemaal een stapje terug. Over 81 de besluitvorming rond de bestedingsbeperking van 1951 P.B. van der Heiden, De moeizame introductie van de ’beeld- 99 radio’ (1951) J.J.M. Ramakers, 'Je geld of geen woning!' De woningbouw- 111 crisis van 1951-1952 R.J.J. Stevens, Götzen, een moderne 'visitateur-generaal der 127 Indische en Nederlandse negotiën’ TEN GELEIDE P.F. Maas Sedert januari 1986 functioneert het Centrum voor Parlementaire Geschie­ denis als een 'joint venture' van de Katholieke Universiteit Nijmegen en de Stichting Parlementaire Geschiedenis. Het CPG wil het werk voortzetten van Van Welderen Rengers, Oud en De Jong, waarvoor het ministerie van O en W financiële middelen ter beschikking stelt. De beschrijving van de naoorlogse parlementaire bemoeienis met de opeenvolgende kabinetten vorderde inmiddels tot 1951. Rond 1995 zal de periode 1945-1952 afgerond kunnen worden. Een team van wetenschappers uit verschillende discipli­ nes verricht deze geschiedschrijving. Daarnaast verzorgt het CPG tal van andere publikaties over de naoorlogse parlementaire geschiedenis. De Politieke Opstellen hebben nooit meer pretentie gehad dan die van een eerste proeve. Daarom bleef de oplage steeds beperkt en allereerst be­ stemd voor de vele begunstigers van het CPG en voor de belangstellenden uit de diverse sectoren. De auteurs hopen dat de opstellen de belangstelling voor de parlementaire geschiedenis vergroten en de lezers bewegen tot raadpleging van de 'dikke delen'. Zij proberen inzicht te geven in de machtsverhoudingen, omstandigheden, overwegingen, argumenten en in­ formatie welke tot bindende besluiten hebben geleid die bepalend waren voor de wijze van het bestuur, voor de structurering en normering van de samenleving en voor de verdeling van de schaarse middelen en voordelen over de verschillende bevolkingsgroepen. Zij beantwoorden in het bijzon­ der de vraag naar de wijze waarop de volksvertegenwoordigers bijdroegen of probeerden bij te dragen aan een gezagsuitoefening welke strookte met de wil en de rechtsovertuigingen van het volk zoals deze hun neerslag von­ den in de partijprogramma’s en de publieke opinie. De bundel bevat allereerst de toespraken die werden gehouden bij gele­ genheid van de presentatie op 24 november 1992 van band B over het kabi- net-Drees-Van Schaik (1948-1951), getiteld Anticommunisme, rechtsherstel en infrastructurele opbouw. Inmiddels vestigde het CPG een nieuwe traditie. Telkenjare wordt een besloten symposium georganiseerd over een thema met een belangwek­ kende parlementaire voorgeschiedenis en relevantie voor de actualiteit. In 1993 werd gekozen voor het thema: Van Lieftinck tot Ruding, terugkeer naar een trendmatig begrotingsbeleid? De bijdragen van de gastsprekers P.B. Boorsma, H.J. Hofstra, J. Zijlstra, F.H.J.J. Andriessen, H.O.C.R. Ruding en H.J. Brouwer werden gebundeld en verschenen dankzij de medewerking van de Stichting Maatschappij en Onderneming in boekvorm. Voor 1994 7 Ten geleide werd de kabinetsformatie als thema gekozen met onder meer als gastspre­ kers H. Wiegel, E. van Thijn, J. de Koning, R.J. Hoekstra en wellicht ook minister-president R.F.M. Lubbers en wel op 11 mei. Gaarne maak ik van de gelegenheid gebruik om al degenen te bedanken, die op enigerlei wijze het CPG het afgelopen jaar van dienst zijn geweest en dat waren er weer zeer velen! In het bijzonder de leden van het bestuur van de Stichting Parlementaire Geschiedenis, G.W.B. Borrie, L. Ginjaar, E. van Middelkoop, W.J. Deetman, H.D. Tjeenk Willink en E.K. Wessel-Tuinstra, mogen met ere vermeld worden. Hun belangeloze inzet en de uitstekende samenwerking met het College van Bestuur van de KUN verzekerden de continuïteit van het CPG. M. Bakker trad het afgelopen jaar terug als secre- taris-penningmeester. Mede dankzij zijn intense belangstelling voor het werk van het CPG en zijn velerlei inspanningen ten behoeve van het Cen­ trum, kon het CPG zich blijvend vestigen temidden van andere centra van wetenschappelijk onderzoek. Ook P.A.J.M. Steenkamp toonde zich gedu­ rende zijn lidmaatschap van het bestuur van de Stichting Parlementaire Geschiedenis een warm pleitbezorger voor wetenschappelijk onderzoek naar het doen en laten van het parlement. Deze bundel bevat de volgende bijdragen: J.C.F.J. van Merriënboer ver­ diepte zich in de politieke activiteiten van de 'founding father' van het CPG, prof. mr. F.J.F.M. Duynstee, mede ter aanvulling van een al bestaande studie van prof. dr. J. Bosmans. De katholieke staatsrechtgeleerde, nog zeer jong en zeer actief in de media keerde zich rond 1950 nadrukkelijk en bijna provocerend tegen de tijdgeest, waarin afgerekend werd met het verkalkte, besluiteloze en 'asociale' stelsel van vóór de oorlog. Het was een en al ver­ nieuwing en progressiviteit wat de klok sloeg en alles wat 'conservatief' heette stond in een kwade reuk. Duynstee distantieerde zich hiervan, pro­ beerde een conservatieve ideologie te formuleren en zette zich nadrukkelijk af tegen de rooms-rode samenwerking. Bovendien eiste hij meer invloed in de KVP voor zijn geestverwanten. Deze KVP zou tezeer door KAB-elemen- ten gedomineerd worden. Tegen