ABORY CZASOPISMO REGIONALNE 2SEWII ZABORSKIEJ N r. 4. R ok IV IV* kwartał 1938 r* TREŚĆ: Jan Karnowski, Historia Czerska i Ekonomii Czerskiej. % JAN KARNOWSKI Historia Czerska i Ekonomii Czerskiej ryczm e. , ,ą mianowicie w' 17 wieku i to przeważna: i. przez lu ność Ziemi Zaborskiej, jak to wyka ,uj.< nazwiska najstarszych osadników,, o ile stwieidze- W najdawniejszych czasach nazywano ziemię, »v nie ich nazwisk na podstawie najstarszych ks-as której Czersk leży, Ziemią Zahorską. Nazwa ta za­ chowała się do dziś dnia w nazwie wsi „Wysoka Za hipotecznych 1 Jo możliwe. Być może że w czasach przedhistorycznych, borska“, należącej do porafii lesińskiej. Do ziemi gdzie jeszcze panował ustrój plemienny, stanowiła Zaborskiej należały dzisiejsze parafie; Czersk, Ląg Czerska Struga południową plemienną granicę dl; Karsin, Wiele, Brusy, Leśno i część parafii Sworzyń Zabór/,an z obronnym frontem, skierowanym na skiej i 'Rytelskiej. Granice tej ziemi tworzyły: Brda południe. Nato wskazywałyby niektóre punkta for­ na zachodize, Zbryca na północy, jezioro Wdzydzkie tyfikacyjne na tej linii obronnej się znajdująca i Czarna Woda od wschodu, a Czerska Struga Takim punktem fortyfikacyjnym była zdaniem Czernica) od południa. (Frydrychowie, .,Ge- moim Łysa-Góra, leżąca na granicy Czerska i Będz schichte der Stad Tuchel“, Kujot: „Kasztelania mierowic, niedaleko ujścia Baby do Strugi Kla- Raciążka“ .) Jskawskiej. Drugi taki punkt umocniony może znaj­ Jeszcze za czasów krzyżackich m iały Zabory swe dował sie przy pustkowiu Gardki, na co nazwa tej go osobnego sędziego ziemskiego. Nazwa Zabory, u miejscowości zupełnie wyraźnie wskazuje, śladów Krzyżaków „Sabirsgebiet“ albo „das land Saborn“, takiej fortyfikacji jednar;wóż dotychczas tam nie ięga prawdopodobnie czasów pierwotnego zalud­ stwierdzono. — Trzecim punktem fortyfikacyjnym nienia P morza, ' yli czasów organizacji plemien­ był gródek w Kunigorcie nad Brdą, leżący nad bro­ nej. (Pańsko 131, 135, 137). Plemie zaborskie ,osia dem między Rytlem, a Mylofem, o czym świadczy dłe na Ziemi Zaborskiej, należy do szczepu kaszu­ jeszcze dziś nie tylko nazwa miejscowości, ale tak­ bskiego. Jest obecnie według dzisiejszych granic et­ że znaczny nasyp nad brodem sit- znajdujący. Na­ nograficznych, jego ostatnią, najbardziej na połu­ syp ten czyni także wrażenie wiilkiego kurhanu. dnie wysuniętą odnogą. Mewa kaszubska sięga na Badań archeologicznych tu. o ile mi wiadomo, je­ Ziemi Zaborskiej na południe aż do Niechwaszcza, szcze nie prowadzono. który stanowi tutaj południową granicę kaszub- szczyzny. Czersk, leżący 10 km. na południe od Za granicą plemięimą przemawia także i ta oko Niechwaszcza należy dziś pod względem językowym liczność. że według krzyżackiego dokumehtu osad- do obszaru dialektu borowiackiego, ale w dawnych czego Czerska, granice gminne Czerska biegną na czasach niewątpliwie dialekt kaszubski sięgał dalej południu równolegle z Czerską Strugą i po za ni? na południe poza Niechwaszcz, może aż do Czer­ już nie wychodzą. Jeżeli osada leży nad strugą, a, jej skiej Strugi, lub nawet jeszcze dalej. O tym świad­ poła biegną w tył, a nie sięgają także na drugi czą jeszcze dziś pewne nazwy topograficzne, zacho­ brzeg, to fakt ten dowodzi, że osada napewno leży dzące na południu od Czerskiej Strugi jak: Gardki nad jakąś znaczną granicą. Kuńcbłot, Redunek o wyraźnym typie starokaszub- Czersk leżał niedaleko t. zw. traktu książęcego, skim. To by wskazywało na cofanie się kaszub- który szedł od grodu Nakła przez Więcbork. Cer­ szczyzny z linii Legbądzkiej Strugi na linię Niech­ kwice do grodu Raciąż i pod Rytlem przechodzi! przez Brdę. Jednym ramieniem szedł stąd przez waszcza. Zaludnienie pustego trójkąta borów: Czersk — Siennicę, Mokre, Kiszewę do ¿Gdańska, a drugim Śliwice — Tuchola nastąpiło już w czasach histo- do Bytowa i Słupska. Również'^'prowadził osobny . fi Str. 2 ZABORU Nr. i. trakt z Raciąża do Starogardu, a później z Tucholi skiego należał Czersk podobnie jak cała ziemia Za­ do Starogardu przez Śliwice. Czersk sąm w czasach borska do kasztelanii Raciąskiej, którą utworzył do dawnych nad żadnym głównym traktem nie leżał. piero M estwin I I (1292 r.) Z dokum entów krzyżac­ (Przeciwnie Kujot, I. 291). Nastąpiło to dopiero w kich (Panske, 39, 92) dotyczących Czerska wiemy, czasach pruskich .Trakt pomiędzy Chojnicami a że Czersk był od początku wsią włościańską i włas­ Starogardem bowiem dawniej nie był traktem głó­ nością księcia a po zajęciu Pomorza przez Krzyża­ wnym. ków (1309) własriością zakonu krzyżackiego, które­ Kiedy Czersk powstał, o tym nie posiadamy ża­ go reprezentował nazewnątrz Wielki Mistrz. Czersk dnej historycznej wiadomości, ale istnienie grobów' rządził się nietylko za czasów książąt pomorskich, przedhistorycznych (np. na posiadłości p. Bartla ale także jeszcze w pierwszych dziesiątkach lat za opodal wsi) dotychczas niezbadanych, świadczy o rządów krzyżackich — prawem polskim. Prawo to dawności tej osady. Również wymienia Lissauer było zwyczajowe i nienapisane. Na czele wsi Czer­ (Die praehistorischen Denkmäler Westpreussens — ska stał starosta. Takiego starostę czerskiego imie­ pod nazwą Czersk) że vf zbiorach historycznego to­ niem Marcin napotykamy przy wystawieniu doku­ warzystwa w Kwidzynie znajdują się 2 pierścionki mentu krzyżackiego na młyn w Czersku w r. 1350 (Panske 39). (Spiralringe) z drutu bronzowego i fragment pier­ ścionka spojonego, na wewmątrz pustego. Również nie są znane początki kościoła i para­ fii czerskiej. Według ks. Kujota (Parafie I. 291 i Sama nazwa Czersk wskazuje, że jest to osada nast.) mamy tutaj do czynienia z prastarą parafią. słowiańska. Etymologiczne spaczenie nazwy Czer­ Być może, że początki jej sięgają czasów Bolesława ska w dokumentach krzyżackich pisanej jako — Krzywoustego, lub jeszcze dalej wstecz. Ks. Kujot Czirsk-Czyrske-Czyrsk (Panske 9a) jest niepewne. czasu powstania ani w przybliżeniu nie wkreśla. Po­ Zwykle tłomaczy się ją w ten sposób, że Czersk o- dobnie jak sąsiednie parafie Brusy i Wiele jest znacza osadę, leżącą nad strugą, która się pierwot­ fundacja kościoła i utworzenie parafii dziełem ja­ nie nazywała Czerna. Rzeczywiście przez Czersk kiegoś księcia pomorskiego. O tern świadczy wielki przepływa struga, nazwana Czerską Strugą. Da obszar parafii i okoliczność, że kościół stanął na wniej nazywano ją Czernicą, co potwierdza nietyl- książęcym gruncie. Obszar starej parafii czerskiej ko tradycja ludowa, ale także stare akta hipotecz­ jest wielki, obejmował on także Łąg (jako filię), ne Czerska. Ale nazwy „Czerna“ nigdzie stwierdzić Granice tworzyły: Niechwaszcz, Brda, Czerska Stru się nie dało. Nazwa „Czernica“ jest widocznie na­ ga. Klaskawska Struga i Czarna Wodą. Z wizytacji zwą pochodną od Czerna. Ale sądzę, że Czersk od ks. biskupa Rozdrażewskiego wiemy, że do czerskiej tej nazwy pochodzić nie może, gdyż trudno sobie parafii należały także Zapędowo i Lutom, leżące wytłumaczyć zanik „n“. Zresztą najstarsza piso­ już poza Czerską Strugą. Ale wizytator zaznacza, wnia Czernicy brzmi w wspomnianym dokumencie że ciążą one ku Raciążowi i na kościół czerski nic krzyżackim „Czirsenitz“ (Panske 92). To wskazuje nie dają. Z czasem, jak w. puszczy między Czer­ na pierwiastek inny, a mianowicie „cierń“. Analo­ skiem, Śliwicami i Tucholą powstały w 17 wieku gia topograficzna zdaje się tę hipotezę potwier­ rozmaite pustkowia, siłą faktów przesunęła się gra dzać. Nad jeziorem „Debrzk“ między Czyczkowami nica parafii dalej w bory. Tutaj była granicą mię­ a Męcikałem (w powiecie chojnickim), leży młyn, dzy parafią czerską a śliwicką dosyć płynna. któ ry się zwie o ficja ln ie Czernica, ale lud go inaczej nie nazywał i nie nazywa jak „Ciernica“. Nazwa pochodzi najwidoczniej od „cierń“ Od tego samego II. pierwiastką pochodzi także nazwa wsi Cierznia w powiecie wejherowskim. Krzyżacka pisownia „Czir­ senitz, nasuwa mysi, że dzisiejsza Czerska Struga W roku 1309 zajęli Krzyżacy po krwawych wal­ kach w Gdańsku i w Tczewie całe Pomorze Gdańskie Czernica nazywała się pierwotnie „Cierznica“, a od niej wzięła osada nazwisko i pierwotnie nazy­ i zaprowadzili w nim własną administrację, dzieląc wała się „Ciersk“ albo „Cierzsk“. kraj na komturstwa. Ziemia Zaborska, a zatem i Czersk zostały zrazu przyłączone do komturstwa Również leży Czersk świecki nad małą rzeczką, człuchowskiego, a dopiero w rok'1 G komtur­ która się wedle Kujota niewątpliwie nazywa Czerz- stwa tucholskiego, gdy w ' o włas­ nica, tyle co Cierznica. (Kujot — Kto założył para­ ną komandorię. K g • kładała i fie, I, 271. Prócz powyższych dwóch Czersków zna­ się z 2 części, przędza :v tuchoi ny jest jeszcze Czersk Kraiński po niem. Brahnau. skiej i zaborskiej. Zab e śro­ położony nad rzeką Brdą). Autorzy zarysu Diecezji dowisko administracyj ■ v ' gdzie Chełmińskiej także wywodzą nazwę Czerska od Krzyżacy mieli własny rttei- pierwotnej nazwy rzeki, którą nazywają „Czerz- hof. nicą.“ . Zaprowadzając własn ■ ■ v ńe- Czersk istniał już prawdopodobnie za czasów śli Krzyżacy od razu ist> , ..•• ; ol- ,wa książąt pomorskich, chociaż żaden dokument z zwyczajowego, lecz czynili >ow> io- tych czasów o nim nie wspomina. W okresie ustroju szczególnym miastom, na Au o d ziemstw, plemion,,, należał Czersk do ziemstwa Za­ wsiom prawa chełmińskiej/ o borskiego, a pc zaprowadzeniu ustroju kasztelań­ Prawo to niemieckie prze\ S'r. i. Nr. 4. ZABORY za powyższa darowiznę mają sołtys i jego następ­ czasowe polskie prawro zwyczajowe, że było spisane cy nam i naszym braciom pełnić służbę wojenną i miało już ustalone orzecznictwo w instancji od­ podobnie jak i inni sołtysi, i to wewnątrz i zew­ woławczej.