Oglądaj/Otwórz

ISSN 1689-4642

Spis treści

Artykuły.................................................................................................................7

Tomasz Sahaj

Dark tourism na przykładzie wybranych „atrakcji turystycznych” Poznania........................ 7

Ada Górna, Krzysztof Górny

Turystyka dziedzictwa – przykład kubańskich obiektów z Listy Światowego Dziedzictwa

UNESCO.............................................................................................................................. 26

Głąbiński Zbigniew

Uwarunkowania aktywności turystycznej seniorów przyjeżdżających do Innsbrucka,

Krakowa i Szczecina. ........................................................................................................... 46

Mateusz Rogowski, Artur Żyto

Co turysta kulturowy robi w parku narodowym? Motywy i preferencje turystów kulturowych w Parku Narodowym Gór Stołowych ............................................................ 63

Teresa Gądek -Hawlena

Działania organizacji pozarządowych na rzecz rozwoju turystyki na przykładzie kolei

wąskotorowych w Polsce ..................................................................................................... 78

Tomasz Duda

Szlak dziedzictwa kulturowego jako produkt identyfikujący tożsamość i stymulujący dywersyfikację turystyki w regionie – na przykładzie budowanego Szlaku Gryfitów

(Pomorze Zachodnie) ........................................................................................................... 95

Recenzje ............................................................................................................113

Agnieszka Wartecka- Ważyńska

Turystyka muzealna ........................................................................................................... 113

Jacek Borzyszkowski

Tourism and Culture Synergies.......................................................................................... 115

Materiały faktograficzne ...................................................................................119

Marcin Gorączko, Michał Targowski

Raport z analizy potencjału turystyczno-kulturowego powiatu świeckiego..................... 119

Gnieźnieńskie Forum Ekspertów Turystyki Kulturowej ..................................144

Pytanie 79

Wycieczki po współczesnych osiedlach mieszkaniowych a turystyka kulturowa............ 144

Turystyka Kulturowa, www.turystykakulturowa.org

TURYSTYKA KULTUROWA

Nr 4/2018 (lipiec- sierpień 2018)

Czasopismo naukowe
Informacje podstawowe

Numer ISSN: 1689-4642

Rejestr Czasopism: Sąd Okręgowy w Poznaniu, RPR 2417, data wpisu: 30 października 2008 Miesiąc i rok rozpoczęcia wydawania: październik 2008 Miejsce wydawania: Poznań

Wydawca: KULTOUR.PL REGON: 634577059, NIP: 782-133-11-09

Adres korespondencyjny redakcji:

ul. Wyspiańskiego 16/1 60-750 Poznań

Tel. +48 61 879 50 62 Email: [email protected] Internet: www.turystykakulturowa.org

Redaktor prowadzący numeru: Szymon Czajkowski

Kolegium redakcyjne

dr hab. Armin MIKOS von ROHRSCHEIDT prof. GSW, redaktor naczelny, dr Piotr KOCISZEWSKI, redaktor Adres: [email protected]

odpowiada za działy: Miejsca i szlaki, Forum Gnieźnieńskie

adres: [email protected] dr Izabela WYSZOWSKA, redaktor,

odpowiada za dział: Itineraria

adres: [email protected] dr hab. Jacek BORZYSZKOWSKI, redaktor

adres: [email protected]

Oleksiy ARTYSHUK, redaktor techniczny

adres: [email protected] dr hab. Karolina BUCZKOWSKA-GOŁĄBEK, z-ca redaktora naczelnego,

odpowiada za dział: Recenzje popularne

Marek PIASTA, redaktor,

odpowiada za dział: Recenzje przewodników

Adres: [email protected] dr Magdalena BANASZKIEWICZ, redaktor

odpowiada za działy: Konferencje, Nowości książkowe

Szymon CZAJKOWSKI, redaktor address: [email protected]

Przemysław BURYAN, redaktor

dr Marcin GORĄCZKO, redaktor odpowiedzialny za dział: Analiza potencjału

turystyczno-kulturowego
Agnieszka MATUSIAK, redaktor Adres: [email protected] adres: [email protected]

Redaktorzy tematyczni (Thematic Editors)

dr hab. Karolina Buczkowska-Gołąbek

- profile i zachowania turystów kulturowych;

- formy turystyki kulturowej dr hab. Armin Mikos v. Rohrscheidt

- potencjał turystyczno kulturowy

- produkty turystyki kulturowej

- zarządzanie turystyką kulturową

dr hab. Jacek Borzyszkowski - ekonomiczne i marketingowe aspekty turystyki kulturowej dr Izabela Wyszowska - zagadnienia sztuki i architektury w turystyce kulturowej dr Magdalena Banaszkiewicz - antropologia turystyki kulturowej

dr Aleksandra SPYCHAŁA, UP Poznań - redaktor językowy

3

Naukowa Rada Redakcyjna czasopisma „Turystyka Kulturowa”

(Scientific Editorial Board)

Przewodniczący Rady:

dr hab. Krzysztof KASPRZAK, prof. UP, Poznań,

Członkowie:

2. prof. zw. dr hab. Andrzej KOWALCZYK,

Wydzia ł Geografii i Studiów Regionalnych, Instytut

Geografii Społeczno -Ekonomicznej i Gospodarki

Przestrzennej Zakład Geografii Turyzmu i Rekreacji,

UW Warszawa

8. dr hab. Sylwia KACZMAREK, Profesor UŁ,

Wydział Nauk Geograficznych, Instytut Geografii Miast i Turyzmu, UŁ Łódź

9. dr hab. Agnieszka NIEZGODA, Profesor UEP,

Wydział Gospodarki Międzynarodowej, Katedra Turystyki, UEP Poznań

3. prof. dr hab. Albrecht STEINECKE, ordentlicher Professor (ordinarius),

Wydział Kulturoznawstwa, Zakład Geografii Gospodarczej i Turystycznej, Universität Paderborn,

Niemcy

10. dr hab. Krzysztof PODEMSKI, Profesor UAM,

Wydział Nauk Społecznych, Instytut Socjologii, UAM Poznań

4. prof. dr hab. Wojciech J. CYNARSKI,

Wydział Nauk o Kulturze Fizycznej,

Katedra Nauk Humanistycznych, Uniwersytet Rzeszowski

11. prof. dr. Greg RICHARDS, professor ordinarius

Zakład Studiów Czasu Wolnego, Tilburg University,

Holandia

12. dr hab. Jan Wiktor SIENKIEWICZ, Profesor UMK,

Wydział Nauk Historycznych Katedra Historii Sztuki i Kultury, UMK Toruń

5. prof. dr hab. Marta MALSKA

Departament Turystyki, Wydział Geografii,

Uniwersytet im. Ivana Franko, Lviv, Ukraina
13. dr. Melanie SMITH, Associate Professor,

Wydział Administracji i Biznesu, Katedra Zarządzania Turystyką,

6. dr hab. Kazimierz ILSKI, Profesor UAM,

Wydział Historii, Instytut Historii, UAM Poznań
Corvinus University, Budapest, Węgry

7. dr hab. Jacek KACZMAREK, Profesor UŁ,

Wydział Nauk Geograficznych,

Instytut Geografii Mias t i Turyzmu, UŁ Łódź

14. dr hab. Jacek SÓJKA, Profesor UAM,

Wydział Nauk Społecznych, Instytut Kulturoznawstwa, UAM Poznań

Zespół recenzentów czasopisma „Turystyka Kulturowa”

(Reviewers collective)

prof. zw. dr hab. Bogusław SAWICKI

Uniwersytet Przyrodniczy w Lublinie, Katedra Turystyki i Rekreacji

dr hab. prof. WPA UAM Michał JARNECKI

Uniwersytet Adama Mickiewicza w Poznaniu, Wydział Pedagogiczno-Artystyczny w Kaliszu

prof. zw. dr hab. Tomasz SCHRAMM Uniwersytet Adama Mickiewicza w Poznaniu,

Wydział Historyczny Katedra Historii XIX i XX

wieku. dr hab. prof AWF Marek KAZIMIERCZAK Akademia Wychowania Fizycznego w Poznaniu,

Wydział Turystyki i Rekreacji, Zakład Kulturowych

Podstaw Turystyki

prof. dr hab. Zygmunt MŁYNARCZYK

Uniwersytet Adama Mickiewicza w Poznaniu,

Wydział Nauk Geograficznych i Geologicznych, Centrum Zakład Turystyki

dr hab. prof. SGH Magdalena Kachniewska, Warszawa

dr hab. prof. AWF Zygmunt KRUCZEK Akademia Wychowania Fizycznego w Krakowie prof. dr hab. Aleksander Panasiuk, Uiwersytet

Jagielloński, Kraków

dr hab. prof UWM Izabela LEWANDOWSKA

Zakład Historii Krajów Nadbałtyckich, Instytut Historii i Stosunków Międzynarodowych, Wydział Humanistyczny, Uniwersytet Warmińsko-Mazurski

w Olsztynie

dr hab. prof AWF Wiesław ALEJZIAK

Akademia Wychowania Fizycznego w Krakowie,

Wydział Turystyki i Rekreacji, Katedra Polityki

Turystycznej dr hab. prof. WSB Marek NOWACKI

Wyższa Szkoła Bankowa w Poznaniu

dr hab. prof. UKW Dariusz DĄBROWSKI Uniwersytet Kazimierza Wielkiego w Bydgoszczy,

Instytut Historii i Stosunków Międzynarodowych, Zakład Nauk Pomocniczych Historii i Historiografii

4

dr hab. Joanna WYLEŻAŁEK Wyższa Szkoła Turystyki i Języków Obcych w

Warszawie

prof. dr hab. inż. arch. Krystyna PAWŁOWSKA

Politechnika Krakowska, Pracownia Podstaw Kulturowych Architektury Krajobrazu

dr hab. Piotr ZMYŚLONY Uniwersytet Ekonomiczny w Poznaniu Wydział Gospodarki Międzynarodowej Katedra Turystyki dr hab. prof. WSTiJO Elżbieta PUCHNAREWICZ Wyższa Szkoła Turystyki i Języków Obcych w

Warszawie

dr Kinga CZERWIŃSKA

Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej

Uniwersytet Śląski w Katowicach

prof. dr hab. Beata RASZKA

Uniwersytet Przyrodniczy we Wrocławiu Wydział Inżynierii Kształtowania Środowiska i Geodezji

Katedra Gospodarki Przestrzennej

dr Marta DEREK

Uniwersytet Warszawski Wydział Geografii i Studiów Regionalnych Zakład Geografii Turyzmu i

Rekreacji

dr hab. prof. AWF Marek STUCZYŃSKI

Akademia Wychowania Fizycznego w Poznaniu,

Wydział Turystyki i Rekreacji, Zakład Ochrony Środowiska Przyrodniczego

dr Piotr DOMINIK

Szkoła Główna Turystyki i Rekreacji Wydział

Turystyki i Rekreacji

dr hab. prof. UP Michał ŻEMŁA

Uniwersytet Pedagogiczny w Krakowie, Instytut Geografii,

dr Michał KOSKOWSKI

Zakład Turystyki i Badań Regionalnych

Szkoła Główna Turystyki i Rekreacji w Warszawie /

Akademia Finansów i Biznesu VISTULA dr hab. Katarzyna BARAŃSKA Wydział Zarządzania i Komunikacji Społecznej Uniwersytet Jagielloński

Dr Naomi LEITE, Lecturer (Assistant Professor) Department of Anthropology SOAS, University of London Thornhaugh Street, Russell Square London

WC1H 0XG, Zjednoczone Królestwo

dr hab. Małgorzata DURYDIWKA

Uniwersytet Warszawski, Wydział Geografii i Studiów Regionalnych, Zakład Geografii Turyzmu i

Rekreacji

dr Mirosław MARCZAK Politechnika Koszalińska Wydział Nauk

Ekonomicznych Katedra Turystyki i Marketingu

dr hab. Łukasz GAWEŁ Uniwersytet Jagielloński Wydział Zarządzania i

Komunikacji Społecznej Instytut Kultury dr Justyna MOKRAS-GRABOWSKA Pracownia Rekreacji i Turystyki Kwalifikowanej Instytut Geografii Miast i Turyzmu Uniwersytet

Łódźki

dr hab. Emanuel KULCZYCKI Uniwersytet Adama Mickiewicza w Poznaniu,

Instytut Filozofii Zakład Teorii i Filozofii

Komunikacji dr Adam PAWLICZ

Uniwersytet Szczeciński Wydział Zarządzania i Ekonomiki Usług Katedra Zarządzania Turystyką

dr hab. Krzysztof MORACZEWSKI Uniwersytet Adama Mickiewicza w Poznaniu,

Wydział Nauk Społecznych, Instytut

Kulturoznawstwa dr Marta SIDORKIEWICZ

Uniwersytet Szczeciński Wydział Zarządzania i Ekonomiki Usług Katedra Zarządzania Turystyką

dr hab. Rafał T. PRINKE

Akademia Wychowania Fizycznego w Poznaniu
Dr Marie Avellino STEWART B.A.(Hons)(Melit.),M.B.A.(Maas.),Ph.D.(Lond.Met.) Institute for Tourism, Travel & Culture Msida, Mala

dr hab. Sławoj TANAŚ Uniwersytet Łódzki, Wydział Nauk Geograficznych,

Instytut Geografii Miast i Turyzmu dr Bartosz SZCZECHOWICZ Akademia Wychowania Fizycznego w Krakowie,

Wydział Turystyki i Rekreacji, Katedra Polityki Turystycznej, Zakład Ekonomiki Turystyki

Stała współpraca

Wojciech Rozwadowski "Konfraternia Turystyczna",

zakres współpracy: dział: Nowości wydawnicze

Adres: [email protected]
Krzysztof Czerniawski

Współredaktor działu Miejsca i Szlaki

[email protected]

dr Tadeusz Jędrysiak, zakres współpracy: dział: Itinerarium

[email protected]

5

Partnerzy instytucjonalni

Kultour.pl

ERIH PLUS - The European Reference Index

for the Humanities and the Social Sciences
Akademia Wychowania Fizycznego w Poznaniu.

Zakład Kulturowych Podstaw Turystyki

BazEkon - Baza czasopism o profilu ekonomicznym.

Stowarzyszenie Pilotów i Przewodników Turystyki

Kulturowej
BazHum - Baza czasopism Humanistycznych i

społecznych. Muzeum Historii Polski

Platforma informacyjno-promocyjna

Szlaki Małopolski

CEJSH - The Central European Journal of Social Sciences and Humanities

DOAJ - Directory of Open Access Journals

Index Copernicus International - platforma

promująca osiągnięcia nauki

Redakcja deklaruje niniejszym, że wersją pierwotną (referencyjną) czasopisma jest każdorazowo

elektroniczna wersja PDF znajdująca się pod adresem www.turystykakulturowa.org

Wszystkie numery archiwalne są przechowywane w tej samej formie na stałych nośnikach w redakcji, a także

dostępne w Archiwum na portalu czasopisma: www.turystykakulturowa.org/ojs/index.php/tk/issue/archive

6

Artykuły

Tomasz Sahaj, [email protected]

Pracownia Filozofii i Socjologii, Akademia Wychowania Fizycznego w Poznaniu

Dark tourism na przykładzie wybranych „atrakcji turystycznych”

Poznania

Słowa kluczowe: dark tourism, tanatoturystyka, turystyka kulturowa, forty, obozy, Poznań

Abstrakt:

Celem pracy jest prezentacja i omówienie wybranych „atrakcji turystycznych” Poznania wraz z charakterystyką ich potencjału historycznego i kulturowo-społecznego. Pod uwagę wzięto niektóre forty (Winiary, VII, VIIa, VIII, IX, IXa) i liczne obozy (jeniecki, karny, koncentracyjny, przejściowy, przesiedleńczy, śledczy, zagłady) oraz miejsca bitew i egzekucji, na których lub w ich bezpośrednim sąsiedztwie, usytuowano tereny rekreacyjnosportowe, trasy i szlaki turystyczne (np. Poznański Szlak Forteczny). Artykuł jest próbą odpowiedzi na pytanie, jaką rolę – deklarowaną i rzeczywistą – odgrywają dziś martyrologiczne obiekty dark tourismu i jakich „aktorów społecznych” one przyciągają.

Pamięci szacownego Profesora Stefana Bosiackiego (1948-2017) pracę tę poświęcam

Motto:

„Bo podróż, by nabrała kształtów, by zaczęła realnie znaczyć, musi zostać
– w ten czy inny sposób – opowiedziana”

Dariusz Czaja, Gdzieś dalej, gdzie indziej [2010, s. 6]

Wprowadzenie

Dark tourism jako element turystyki kulturowej

Śmierć jest fenomenem filozoficzno-religijnym, przyciągającym i odpychającym zarazem, trwożącym i fascynującym. W większości kultur najczęściej stanowi tabu, wymagające oswojenia i społecznej operacjonalizacji. Kulturę można pojmować jako zbiór wyrafinowanych sposobów radzenia sobie i zmagań ze śmiercią na różnych poziomach [Ariès 2011, Vovell 2008, Sahaj 2004]. Od pierwszych starożytnych filozofów poczynając śmierć była „dyżurnym” tematem abstrakcyjnych dywagacji, a większość z tych mędrców dawała praktyczne i racjonalne „recepty” na „bojaźń i drżenie”, lęk przed śmiercią. Była ona „pretekstem” organizowania agonów sportowych, czego świadectwem są zarówno te podejmowane spontanicznie w przerwach wojen na pogrzebach żołnierzy, opisane przez Homera, zawody pogrzebowe dające początek greckim igrzyskom olimpijskim [Jaeger 2001,

s. 291], jak i krwawe rzymskie widowiska cyrkowe i gladiatorskie o mrocznej etruskiej

proweniencji [Guttmann 1978, s. 29; Grant 1987, s. 80; Biały 2011, s. 1-8; Słapek 2010]. Igrzyska olimpijskie przyciągały ponad 40-tys. rzeszę widzów [Mechikoff, Estes 1993, s. 30; 2014], będąc jednym z ważnych powodów podejmowania aktywności turystycznej

[Ślusarczyk 2017, s. 42-58]. Modyfikowany przez stulecia rzymski Circus Maximus

w okresie rozkwitu mieścił rekordową liczbę 250 000 widzów. Koloseum rzymskie (Amfiteatr Flawiuszów) oraz inne podobne do niego obiekty w całej Europie (np. Hipodrom w Stambule¹), są chętnie odwiedzane przez turystów, stanowiąc jedną z głównych atrakcji

1

Wraz z Kościołem Mądrości Bożej – Hagią Sophią – wpisany na listę światowego dziedzictwa kulturowego UNESCO. Hagia Sophia – jeden z najpiękniejszych obiektów sakralnych świata – jest symbolem supremacji cesarza Justyniana I (483-565 r. n.e.) zwanego „Wielkim” nad zbuntowanymi kibicami, którzy podczas rewolty

7

turystycznych typu must see, dając asumpt do ryczałtowego zaliczenia tych wypraw w poczet

turystyki sportowej, w dzisiejszym jej rozumieniu [Kazimierczak 2016, 2014, 2013].

Dark tourism, tanatoturystyka, podróże do „mrocznych” miejsc związanych ze śmiercią

(wojenne pola bitew, obozy koncentracyjne, miejsca egzekucji, katastrof), są dziś

dynamicznie rozwijającym się rodzajem aktywności podróżniczo-turystycznej, dobrze ugruntowanym w badaniach naukowych, począwszy od końca XX w. [Seaton, 1996;

Dann, Seaton 2001, 2002; Stone 2008, 2012]. W pierwszych dekadach XXI wieku

zauważalne jest wzmożone zainteresowanie tanatoturystyką, zarówno ze strony partycypujących w jej licznych formach, jak i badaczy tego zjawiska [Tanaś 2008, 2009,

2013]. Dark tourism uchodzi za jedną z najdynamiczniejszych gałęzi biznesu turystycznego,

cieszącego się ogromnym zainteresowaniem, o czym świadczą choćby doświadczenia polskich pilotów wycieczek [Sarzyńska 2017], ale i wywołującego liczne kontrowersje, mnogość problemów natury etycznej [Buczkowska, Malchrowicz-Mośko 2012, s. 42-55]

i filozoficznej oraz religijnej i społecznej. Tanatoturystyka, w typologii Wojciecha

Lipońskiego nazywana „turystyką przygnębiających miejsc” [Lipoński 2012, s. 667], związanych m.in. ze zwiedzaniem obozów koncentracyjnych, zaliczana jest do współczesnych form turystyki kulturowej [Tanaś 2009, s. 266-285; Tanaś 2013, s. 99-119; Jędrysiak, Mikos von Rohrscheidt 2011]. K. Buczkowska tanatoturystykę włącza w obszar turystyki dziedzictwa kulturowego, obok zwiedzania obiektów i miejsc zabytkowych oraz muzeów [2009, s. 46]. Aktywność tanatoturystyczna podejmowana jest z różnych powodów: od obowiązkowych wycieczek szkolnych [Roszak 2015, s. 296-307], po ekstremalnie ryzykowne eskapady do stref skażenia nuklearnego [Kapica, Grymanowski 2015, s. 315-323], a jej uczestnicy w wyborze destynacji kierowani są bogatą paletą motywów, mając przepastne możliwości wyboru [Godlewski, Zalecha 2015]. Niekiedy jednak wcale nie trzeba peregrynować daleko. Niektóre miasta obfitują wręcz w miejsca przesiąknięte martyrologią, zachęcając (lub nie) do ich odwiedzania. Do miast takich zalicza się Poznań – stolica

Wielkopolski.

Poznań jako miejsce tragicznych wydarzeń

Stolica Wielkopolski była wielokrotnie i nadzwyczaj srogo doświadczana przez historie wojenne [Olejnik

1982]. Podczas zaboru pruskiego miasto okolono i naszpikowano monumentalnymi fortyfikacjami [Hoff L., Hoff

K. 2006 ], które latami rozbudowywano. W trakcie Powstania Wielkopolskiego (1918- 1919) w Poznaniu toczyły się walki uliczne, które nadszarpnęły strukturę miejską. Okupacja niemiecka 1939 -1945 przyniosła terror namiestnika Kraju Warty (niem. Reichsgau Wartheland) Arthura Greisera, który boleśnie dotknął mieszkańców miasta: wywłaszczanych i wysiedlanych do Generalnej Guberni, więzionych w licznych więzieniach, obozach

pracy

i

karnych

(w

tym

pierwszym

na okupowanych ziemiach polskich obozie koncentracyjnym), mordowanych nowatorskimi sposobami (komora

gazowa, spaliny samochodów o specjalnych, do śmiercionośnych celów stworzonych konstrukcjach). Tysiące ofiar [Olszewski 1973]²tej stosowanej z premedytacją morderczej polityki działania wywożono do okolicznych lasów w promieniu kilkudziesięciu kilometrów. Wokół Poznania i w samym mieście jest wiele miejsc pamięci i świadectw kaźni i martyrologii jego mieszkańców. Podczas przebudowy arterii komunikacyjnych związanej z organizacją Euro 2012 w Poznaniu przy jednej z głównych ulic miasta – Grunwaldzkiej (niedaleko Stadionu Miejskiego) – znaleziono szczątki kosynierów z okresu Wiosny Ludów, w sąsiedztwie czerwonoarmistów i żołnierzy niemieckich; w tym obrońców miasta z formacji Volkssturm.