Jan Abrahamse, Hans Koppen De beschrijving van de Dokkumer Ee is de transgressie de zee via de pleistocene rivier- laatste in de serie van Noord-Nederlandse dalen van de oer-Boorne en de kleinere rivie- rivieren die in de afgelopen 3 jaar in Noor- ren Noord-Friesland binnen. Dit bemoeilijk- derbreedte is verschenen. Achtereenvolgens te de afwatering en daardoor ontstond in de zijn artikelen verschenen over de Lauwers loop der tijd een 4 tot 8 meter dik veenpak- (79-1), Drentse A (79-2), Reitdiep (97-3), ket. Na een rustige periode trad er weer een Hunze (79-4), Westerwoldse A (79-5), Linde transgressie op, de zee sloeg stukken veen (79-6), Tjonger (80-1), Reest (80-3) en Boorne weg en verwijdde de bedding van de rivier- (80-5). De Dokkumer Ee is ook wel de tjes. Het gevolg was dat de riviertjes sneller merkwaardigste van alle Noord-Nederlandse hun water kwijt konden, dat daardoor het rivieren. Voor een belangrijk gedeelte geka- veen beter ontwaterde en, als gevolg daarvan, naliseerd en rechtgetrokken stroomt hij van inklonk. Daardoor was de zee dan weer in Leeuwarden via Wijns, Bartlehiem en Bir- staat het gehele veengebied te overstromen en daard naar Dokkum; vandaar loopt hij als met een laag klei te overdekken. Vervolgens Dokkumer Grootdiep naar de Lauwerseer. herhaalde deze cyklus zich weer. Na een Bij Dokkumer Nieuwe Zijlen verandert de regressie volgde tussen 900 en 650 v. Chr. een naam in Dokkumerdiep, als voortzetting van transgressie waarbij een waddenlandschap een afgesneden meander ten zuiden van Eng- met hoog opgeslibde kwelders ontstond. wierum, die Oud Dokkumerdiep heet. Nog Voor het eerst, sinds de overstromingen be- vreemder is dat de rivier - als je die nog zo De Nieuwstad in Leeuwarden tegenover de gonnen, was het gebied toen weer voor de kunt noemen -eigenlijk uit 3 riviertjes heeft Waag, waar de Ee heeft gelopen mens bewoonbaar. Bewoningssporen zijn oa. bestaan. De eerste stroomde vanuit het Noor- aangetroffen bij Leeuwarden en Hogebein- den naar Leeuwarden en mondde uit in de tum. Die mensen vestigden zich op de hoog- vroegere Middelzee, een tweede die ten zuid- Noord-Friesland diep onderde oppervlakte ste delen van de kwelders, op de oeverwallen westen van Birdaard in het inmiddels droog- liggen, hebben in belangrijke mate het ver- gemalen Bornemeer ontsprong en een derde loop van de oer-Boorne en de oer-Hunze langs de kwelderslenken. Terpen hoefde men riviertje dat in het Klaarkampstermeer gele- bepaald. Op deze eertijds grote rivieren wa- niet op te werpen, die waren pas nodig toen gen tussen Birdaard en Dokkum ontsprong. terden meerdere kleine rivieren af. de zee tijdens de volgende transgressie (onge- De drie riviertjes werden door kanalen met veer 300 v. Chr.) het waddengebied sterk elkaar verbonden. De auteurs hebben de Het landschap aantastte. Een van de grotere geulen, waarin huidige Dokkumer Ee met een kano verkend Het landschap van Noord-Friesland zoals we de Boorne uitmondde, verwijdde zich tot op 29 en 30 juli. dat nu kennen kreeg zijn vorm tijdens het Middelzee-in-aanleg. Na een rustige tijd ge- Holoceen (laatste 10.000 jaar). Twee fakto- durende de eerste eeuwen van onze jaartel- ren waren daarop van grote invloed, de zee ling, waardoor de Fiezen zich mede daardoor nige kilometers ten zuid-oosten en de mens. Om met de zee te beginnen; een tamelijk welvarend bestaan konden op- van de Dokkumer Ee en het Dok- gedurende het Holoceen zijn er perioden bouwen, viel de zee het land weer binnen. Zo Ekumer Grootdiep dagzoomt het geweest waarin de zee op agressieve wijze het tussen de jaren 800 en 1000 na Chr. verwijd- pleistocene Fries-Drentse keileem- en zand- land binnendrong door middel van storm- den bestaande geulen zich tot Lauwerszee en, plateau. Naar het westen en noorden duikt vloeden en overstromingen, en perioden waar onder andere, Dokkumer Diep. De gevolgen dit plateau onder marine afzetting weg. In in het rustiger toe ging. Deze perioden wor- van deze laatste transgressie werden inge- het pleistocene oppervlak zijn tijdens het den respektievelijk transgressies en regressies perkt omdat de bewoners van dit gebied in Saalien (200.000-100.000 jaar geleden) rivier- genoemd. het begin van de 10e eeuw leerden dijken aan dalen geërodeerd. Deze dalen, die nu in Rond 6500 jaar geleden drong tijdens zo'n te leggen. Lauwersoog Situatie + 14e eeuw Naar Rienks/ Walther De Ee was in die tijd een riviertje dat ont- sprong in de buurt van Wanswerd, naar het zuiden stroomde en bij Leeuwarden in de Middelzee uitmondde. Een ander riviertje was de Dokkumer Ee. Dit begon in het Bornemeer bij Birdaard en mondde, na vere- y* | Dagzoom pleiitoceen zand niging met een stroompje uit het Klaar- kampster Meer, uit in het Dokkumer Groot- Voormalig klooster diep. Deze rivieren werden vermoedelijk in Genoemde lokaties de 13e of 14e eeuw met elkaar in verbinding gebracht door een kanaal tussen Tergracht en Birdaard. Vervolgens ging het komplex Dok- kumer Ee - Dokkumer Grootdiep - Dokku- mer Diep (de geul in de Lauwerszee) een steeds belangrijker rol spelen in de afwate- ring van Friesland. Terpen en afgravingen 1 I Raarderzijl, voor I3ÜÜ 2 2 Dom/ijl, voor 1300 Het landschap waar de Dokkumer Ee door- 3 } t.eppc7tjl. na 1314 heen loopt is van nature zeer vlak. Slechts 4 4 l.eppe- of Klaarkampste'r/.ijl. 1478 (Dijkslobbc) 5 5 Leppe- of Klaarkampsler/ijl. 1527 (Aldsyl) twee relief-elementen vragen daarin onze Dijk 6 6 Leppe- of Klaarkampsterrijt, 1583 (De Zijl) aandacht, beide van menselijke oorsprong. Oude loop «_ __ _ Dat zijn de terpen en verscheidene laag gele- De zijlen bij Dokkum Naar Rienks I Walther (part.) gen gebieden. Het ontstaan van de terpen zal te oventjes geplaats. Hierdoor verdampte het Daarom wordt de kano te water gelaten in de een ieder genoegzaam bekend zijn, de laagtes wateren in de kleibakjes kristalliseerde het Noorder Singel en laten we de tocht officieel in de onmiddellijke omgeving van de Ee zijn zout. Na de 1 Ie eeuw paste men de methode een aanvang nemen bij de plaats waar vroe- gedeelteijk klei-afgravingen, deels veenput- van sel- of moernering toe. Hierbij werd door ger de Ee de stad binnenstroomde. Hier ligt ten. zeewater overstroomd veen na droging ver- nu de BB- en Marechausseekazerne. Vanouds is in de omgeving van de Ee klei brand. De as daarvan bevatte veel zout, deze afgegraven ten behoeve van de baksteenfa- werd weer opgelost in zeewater en vervolgens brikage. De vele kloosters in deze streek ingedampt. In de omgeving van de Dokku- bakten hier hun kloostermoppen van. Ook mer Ee is ongeveer 3000 ha veen vergraven, schijnt er export van bakstenen te zijn ge- vaak onder zeer moeilijke omstandigheden. weest naar de Oostzee-landen. Dat de 'tichel- De vraag naar zout was in de Middeleeuwen werken' hier al lang te vinden zijn bewijst het kennelijk zo groot dat men zich niet ontzag feit dat Floris V (-f 1296) van de hier gelegen om, bv. ten oosten van Ee, het veen van kloosters een belasting-bijdrage in de vorm onder een 1,5 m dikke kleilaag weg te graven. van bakstenen eiste. Tussen Wijns en Bartle- hiem vinden we nog het gehucht Tichelwerk, Beginpunt in Leeuwarden zonder fabriek overigens. Die vinden we wel De zuidwaarts stromende Ee mondde bij ten oosten van Dokkum, kompleet met Leeuwarden met een delta uit in de Middel- Wijns (kromme) schoorsteenpijp en droogrekken. zee. Zo rond het jaar 1000 na Chr. lagen daar Sedert + 1970 funktioneert de fabriek echter drie terpen; één waarop later de Oldehove Op het hoekje staat een moderne bejaar- niet meer als zodanig. zou worden gebouwd in het westen, een denflat. Langs de Ee wordt drastisch gesa- noordelijke terp (omgeving Grote Kerk- neerd. Veel gebouwen zijn in verval en/of straat) en een zuidelijke terp (omgeving Post- gesloopt. De slogan 'Hans rot op'komt bij straat). Tussen die twee laatste terpen een van de auteurs pijnlijk over. Een schril stroomde de, nu verdwenen , 'Olde Ee'. Deze kontrast met deze rotzooi vormt het schoon- Olde Ee splitste zich in twee armen. Eén arm maakbedrijf LSB. Opvallend is dat na dit liep langs de Eewal en splitste zich dan in bedrijf het er veel netter uitziet, links met twee kleine stroompjes. Die moeten hebben keurige woninkjes en rechts met loodsen. gelopen op de plaats van de huidige Bagijne- Oude fietsen en ander ijzerwerk steken ook steeg en het Herenwaltje. De andere arm van niet meer boven water uit. Vlak voor de brug de Olde Ee liep via de Kelders en het Naauw. van de noordelijke rondweg ligt weer een De Voorstreek is waarschijnlijk een latere, in bejaardencentrum, daarna de nieuwbouw- de 14e eeuw?, gegraven meanderbocht afsnij- wijk Bilgaard met zijn flats, scholen en een ding. De drie mondingen van de Ee (Heren- Snakkerburen moderne kerk. Voorbij een oude stenen waltje, Bagijnesteeg en Naauw) kwamen uit schuur begint rechts Snakkerburen, een ka- in een kwelderkreek van de Middelzee. We De veenafgravingen die verantwoordelijk rakteristiek woonbuurtje dat tot de gemeente mogen aannemen dat de Nieuwstad op die Leeuwarden behoort en in 1975 door de zijn vooruitgestrekte laaggelegen gebieden plaats ligt. gemeenteraad de officiële status van dorp zijn van wel zeer hoge ouderdom. Men groef heeft gekregen. Dat betekent dat de huizen in veen aften behoeve van de zoutwinning. Aangezien de Kelders en de Voorstreek van hun eigen omgeving zo blijven en gereno- Rond de Romeinse tijd gebruikte men daar- nieuwe walkanten worden voorzien is het veerd worden, Voor een van de gerenoveerde voor de briquettagetechniek; kleibakjes met onmogelijk de tocht in de enig overgebleven huisjes een kunstzinnige uiting bestaande uit zout water werden in met veen (turf) gestook- monding van de Ee, het Naauw, te beginnen.