Nachtvlinders belicht Nachtvlinders Nachtvlinders belicht Ruim 90% van alle vlinders op aarde is geen dagvlinder maar een nachtvlinder. Dat geldt zeker ook voor de vlinders in Nederland. De meeste nachtvlinders zijn ‘s nachts actief en daardoor Nachtvlinders aan ons menselijke oog onttrokken. Ze hebben vaak fraaie vleugelpatronen en soms ook prachtige kleuren. Een paar soorten bezorgen ons af en toe overlast, maar bovenal spelen nachtvlinders een belangrijke rol in de natuur: als planteneters (de rupsen), als voedsel voor vogels, vleermuizen en andere insecten, of als bestuiver. Planten en dieren kunnen voor hun voortbestaan zelfs afhankelijk zijn van nachtvlinders. Nachtvlinders komen in alle agrarische, stedelijke en natuurgebieden in Nederland voor. Het belicht gaat echter niet goed met deze insecten in ons land. Net als in andere delen van Europa is er sprake van een alarmerende achteruitgang van veel soorten. Een voorlopige Rode Lijst Willem Ellis van de zogenoemde macronachtvlinders geeft een verontrustend beeld. Van de 841 soorten Dick Groenendijk in Nederland is 47% in meer of mindere mate bedreigd en 8% acuut in gevaar; 8% is zelfs al Mathilde Groenendijk uit ons land verdwenen. Een belangrijk onderdeel van de natuur is dus bezig te verdwijnen. Onderzoek naar de oorzaken en consequenties van de achteruitgang van nachtvlinders is Ties Huigens noodzakelijk om eventueel maatregelen te treffen. Daar moeten veel mensen bij betrokken Maurice Jansen worden: van de onmisbare waarnemers in de natuur tot terreinbeheerders en beleidsbepa- Jippe van der Meulen lers. Het is hoog tijd dat nachtvlinders, net als dagvlinders, een prominente rol krijgen in het Erik van Nieukerken Nederlandse en Europese natuurbeleid. Rob de Vos Dynamisch, belangrijk, bedreigd Nachtvlinders belicht Dynamisch, belangrijk, bedreigd Nachtvlinders belicht Dynamisch, belangrijk, bedreigd Auteurs: Willem (W.N.) Ellis Dick (D.) Groenendijk Mathilde (M.M.) Groenendijk Ties (M.E.) Huigens Maurice (M.G.M.) Jansen Jippe (J.) van der Meulen Erik (E.J.) van Nieukerken Rob (R.) de Vos Tekstredactie Mathilde Groenendijk Ties Huigens Liesbeth van Agt Beeldredactie Mathilde Groenendijk Kim Huskens Niko Korenhof Vormgeving Liesbeth van Agt Omslagfoto’s Voorkant: Mannetje van de geelschouderspanner (Ennomos alniaria). Foto: Kars Veling. Achterkant: Eerste Nationale Nachtvlindernacht, Planken Wambuis Ede. Foto: Kars Veling. ISBN 978-90-72578-00-6 Deze publicatie is mede tot stand gekomen dankzij een bijdrage uit het door het Prins Bernhard Cultuurfonds beheerde Par Terra Fonds. Deze publicatie kan worden geciteerd als “Ellis, W.N., Groenendijk, D., Groenendijk, M.M., Huigens, M.E., Jansen, M.G.M., Meulen, J. van der, Nieukerken, E.J. van en Vos, R. de (2013) Nachtvlinders belicht: dynamisch, belangrijk, bedreigd. De Vlinderstichting, Wageningen en Werkgroep Vlinderfaunistiek, Leiden”. Copyright © De Vlinderstichting en Werkgroep Vlinderfaunistiek 2013 Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand en/of openbaar gemaakt in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of op enige andere manier zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. NACHTVLINDERS BELICHT Inhoud Voorwoord: Nachtvlinderval 5 Hoofdstuk 4 - Nachtvlinderfauna in ruimte en tijd 48 Inleiding 6 4.1 Dynamiek 48 4.2 Nieuwkomers 48 Hoofdstuk 1 - Aandacht voor nachtvlinders 8 4.3 Trekvlinders 49 4.4 Veranderingen in de tijd: de methoden 1.1 Toenemende aandacht 8 van waarnemen en rapporteren 50 1.2 Beeldvorming 10 4.5 Veranderingen in de samenstelling van de 1.3 Wat zijn nachtvlinders? 12 fauna 51 1.4 Diversiteit en variatie 21 4.6 De fauna door de tijd heen 52 1.5 Nachtvlinders lokken 25 4.7 Effect van het klimaat 53 1.6 Rupsen zoeken 28 4.8 Areaalverschuiving als gevolg van klimaat- Kaders: verandering? 54 Nationale Nachtvlindernacht 10 4.9 Veranderingen in de vliegtijd 55 Schietmotten en motmuggen 13 4.10 Veranderingen in aantal per landschaps- Microvlinders 15 type 56 Familie-indeling van de macronachtvlinders 19 4.11 De vooruitzichten 56 Naar het licht toevliegen 26 4.12 Relaties tussen de veranderingen en kenmerken van de soorten 57 Hoofdstuk 2 - Betekenis en belang van nacht- 4.13 Goede vangst? 61 vlinders 29 Hoofdstuk 5 - Voorstudie voor een Rode Lijst van de 2.1 Aantallen nachtvlinders 29 Nederlandse macronachtvlinders 62 2.2 Nachtvlinders als prooi 31 2.3 Belang van rupsen en andere stadia 31 5.1 Rode Lijst? 62 2.4 Nachtvlinders als bestuiver 35 5.2 In aanmerking genomen soorten 62 Kaders: 5.3 Methodiek 63 Gehoor bij nachtvlinders en de relatie met 5.4 De berekeningen 64 vleermuizen 30 5.5 Resultaten 67 Voedsel van de nachtzwaluw 32 5.6 Verdeling over Nederland 69 Weetjes van sluipwespen 34 5.7 Discussie 69 Kaders: Hoofdstuk 3 - Nachtvlinderfaunistiek 38 Schatten van de aanwezigheid van een soort 65 Voorbeeld berekening trend in talrijkheid 66 3.1 Database Noctua 38 3.2 Validatie van gegevens 40 Voorlopige Rode Lijst Macronachtvlinders 71 3.3 Relatieve talrijkheid 40 3.4 Stippenkaarten 42 3.5 Goed geïnventariseerd 43 3.6 Aantal soorten 43 3.7 Verdeling per landschapstype 44 Kaders: Nachtvlinderfaunistiek in Nederland 39 Berekeningen 45 NACHTVLINDERS BELICHT 3 Hoofstuk 6 - Nachtvlinders en hun relatie tot Moths enligthened (Engelse samenvatting) 145 de Nederlandse habitattypen 89 Verantwoording 147 6.1 Habitattypen 89 Schrijfwijze namen 147 6.2 Schorren 91 Beeldmateriaal 147 6.3 Kustduinen 92 Dankwoord 147 6.4 Duinstruwelen 94 Index 148 6.5 Binnenlandse stuifduinen 95 Contact 148 6.6 Zoetwaterhabitats 96 6.7 Vochtige heiden 96 Literatuur 149 6.8 Droge heiden 98 6.9 Jeneverbesstruwelen 99 Index soort- en familienamen nachtvlinders 155 6.10 Kalkgraslanden 100 6.11 Graslanden 100 6.12 Ruigten en zomen 102 6.13 Hoogvenen 103 6.14 Moerassen 104 6.15 Bossen 105 6.16 Naaldbossen 107 6.17 Agrarisch en stedelijk gebied 108 Kaders: Nachtvlinders op groendaken 111 Hoofdstuk 7 - Nachtvlinderfauna in Nederlandse leefgebieden 112 7.1 Leefgebied 112 7.2 Ecologische randvoorwaarden 112 7.3 Van soort naar levensgemeenschap 119 7.4 Ecologische methoden 120 7.5 Een leefgebied nader bekeken 124 Hoofdstuk 8 - Nachtvlinders op de agenda 128 8.1 Achteruitgang 128 8.2 Consequenties 128 8.3 Oorzaken 129 8.4 Meer waarnemingen, meer kennis 136 8.5 Nachtvlinders en natuurbeheer 140 Kader: Nachtvlinders en groen licht 134 4 NACHTVLINDERS BELICHT Nachtvlinderval Bert Andrée. Foto: Sinds het entomologische gesprek dat ik in 2008 vleugels krioelt het van witte en gele boogjes en voerde met Rob de Jong aan de voet van het rode stippen, etcetera. Alle pijpbloemvlinders Bükkgebergte, doe ik ook aan vlinders. Rob ver- lijken op het geestesprodukt van een geniale maar zekerde me dat een mens aan vlinders nog meer overspannen kunstschilder. De pijpbloemvlinder plezier beleeft dan aan vogels. Hij voegde eraan is een koortsdroom, maar dan wel een prachtige toe: “Zolang je je beperkt tot dagvlinders, hoef je koortsdroom. er ook niet vroeg je bed voor uit, Dorrestijn.” Hij Ik dacht dat ik qua vlinders het mooiste wel gehad kende mijn afkeer van vroeg opstaan. Toch heb ik had, maar het jaar daarna wist voornoemde nooit de door hem beoogde ommezwaai gemaakt. Rob mij over te halen om toch eens ’s morgens Al was ik wat vlinders betreft een leek, ik wist al heel vroeg naar de oogst in zijn nachtvlinderval wel dat er bijvoorbeeld nog meer blauwtjes zijn (ongetwijfeld het mooiste woord uit de hele dan de vogelwereld steltlopertjes telt. En die wetenschap!) te komen kijken. Ik kan toch aardig bezorgen me al zoveel hoofdbrekens. uit de voeten als het om beschrijvingen gaat, maar Mijns ondanks had ik vanaf dat gesprek niet alleen voor de oleanderpijlstaart had ik geen woorden: oog voor atalanta en dagpauwoog, maar ook voor ik stond alleen maar perplex van die surrealisti- minder courante soorten. Zo zag ik in de lente van sche kleurcombinatie van rozerood met een soort 2009 vanuit mijn keukenraam een vlinder met groen dat eigenlijk niet op de wereld voorkomt. tomeloos geweld over mijn borders razen. Als Plus die bizarre kronkel van de ondervleugels. jachtvliegtuig. Pas toen de wildeman zat uit te rus- Maar zelfs de buitenissige schoonheid van de ten op mijn tuintafel kreeg ik zicht op zijn uiterlijk. oleanderpijlstaart verdreef op die ochtend niet Ik raadpleegde het goedkope vlindergidsje voor het ongelukkige gevoel van watten in mijn hoofd, leken (niet op wetenschappelijke volgorde, maar slappe ledematen en wrak bloed dat maar niet op kleur, zodat je de sleedoornpage aantreft op de door de aderen wilde stromen: slaapgebrek. bladzijde naast het morgenrood.) Uiteraard heb ik wel een nachtvlindergids gekocht Ik bleek de trotse bezitter van een bont zand- (de Nederlandse vertaling van Waring en oogje. Een stoere verschijning: een prachtige rij Townsend) dat een sieraad is in mijn boeken- geelronde vlekjes op de zijkant van de vleugel met kast. Maar als anderen op zoek gingen naar de daarin zwarte rondjes met een witte middenstip. eenstaartjes bleef ik in mijn bed en draaide mij Deze bonte zandoog maakte de vlinderaar in me nog eens lekker om. Voor de nachtvlinders moet wakker. Ik kocht een echte gids (Dagvlinders van ik als verloren worden beschouwd. Maar ik kijk Europa van Lafranchis, Vliegenthart, Bouwman verlangend uit naar het boek ‘Nachtvlinders en Groenendijk). Hierin trof ik een soort die mijn belicht’. Ik hoop vurig dat dit voorwoord mij een verbazing over de natuur aanzienlijk vergrootte: gratis exemplaar oplevert, want ik ben niet alleen de pijpbloemvlinder. Helaas maar 4 à 5 soorten. een beetje lui maar ook gierig. Basiskleur wit, geel. Daaroverheen zwarte pas- sages, waarin knalrode vlekken samengekneld Hans Dorrestijn tussen witte kronkellijntjes. Op voor- en achter- schrijver en cabaretier NACHTVLINDERS BELICHT 5 Inleiding Nachtvlinders zijn prachtige insecten met een intrigerende leefwijze en een grote ecologische betekenis. Daarom verdienen ze een plaats in het Nederlandse natuurbeleid en dienen ze effectief beschermd te worden. Dat is de boodschap die De Vlinderstichting en de Werkgroep Vlinderfaunistiek van EIS-Nederland met dit boek willen uitdragen.