T.C.
BURSA ULUDAĞ ÜNİVERSİTESİ SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ
TARİH ANABİLİM DALI ESKİÇAĞ BİLİM DALI
ANTİK ÇAĞ’DA DOĞU-BATI MÜCADELESİ KAPSAMINDA
ROMA-PART İLİŞKİLERİ
(Yüksek Lisans Tezi) Serhat Pir TOSUN
BURSA 2020
T.C.
BURSA ULUDAĞ ÜNİVERSİTESİ SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ
TARİH ANABİLİM DALI ESKİÇAĞ BİLİM DALI
ANTİK ÇAĞ’DA DOĞU-BATI MÜCADELESİ KAPSAMINDA
ROMA-PART İLİŞKİLERİ
(Yüksek Lisans Tezi)
Serhat Pir TOSUN
Danışman:
Dr. Öğr. Üyesi Kamil DOĞANCI
BURSA 2020
YEMİN METNİ
Yüksek Lisans / Doktora Tezi/Sanatta Yeterlik Tezi/ Çalışması olarak sunduğum
“Antik Çağ’da Doğu-Batı Mücadelesi Kapsamında Roma-Part İlişkileri” başlıklı çalışmanın bilimsel araştırma, yazma ve etik kurallarına uygun olarak tarafımdan yazıldığına ve tezde yapılan bütün alıntıların kaynaklarının usulüne uygun olarak gösterildiğine, tezimde intihal ürünü cümle veya paragraflar bulunmadığına şerefim üzerine yemin ederim.
30/03/2020
Adı Soyadı: Serhat Pir TOSUN
Öğrenci No:701742007 Anabilim/Anasanat Dalı: Tarih Programı: Tezli Yüksek Lisans
- Statüsü: Yüksek Lisans
- Doktora
: Sanatta Yeterlik
ÖZET
Yazarın Adı ve Soyadı Üniversite
: Serhat Pir TOSUN
: Bursa Uludağ Üniversitesi : Sosyal Bilimler Enstitüsü
: Tarih
Enstitüsü Anabilim Dalı
Bilim Dalı
: Eskiçağ Tarihi Bilim Dalı : Yüksek Lisans Tezi
: xv+156
Tezin Niteliği Sayfa Sayısı
Mezuniyet Tarihi
Tez Danışmanı
: …. /…. / 2020 : Dr. Öğr. Üyesi Kamil DOĞANCI
ANTİK ÇAĞ’DA DOĞU-BATI MÜCADELESİ KAPSAMINDA ROMA-PART
İLİŞKİLERİ
MÖ 92 yılında başlayan Roma-Part ilişkileri MÖ 53 yılına kadar dostane bir şekilde devam etmiş, ancak MÖ I. yüzyılda ortaya çıkan Armenia problemi nedeniyle ilişkiler bozulmuştur. MÖ 53 yılında Syria’ya proconsul olarak atanan Romalı General Marcus Licinius Crassus, bir süre sonra Part seferi hazırlıklarına başlamıştır. MÖ 53 yılında sefere çıkan Crassus, Carrhae’de büyük bir hezimete uğramış, kendisi ve oğlu öldürülmüş, lejyon sancağı Part ordusu tarafından ele geçirilmiştir. Roma, bu hezimeti hiçbir zaman unutmamıştır. Roma’da MÖ 27 yılında imparatorluk idaresinin kurulmasının ardından Roma-Part ilişkileri farklı boyutlara taşınmıştır. İmparator Augustus’tan Nero’ya kadar olan dönemde Romalılarla Partlar arasında küçük çaplı savaşlar yaşansa da genellikle Euphrates (=Fırat Nehri) iki devlet arasında sınır olarak kabul edilmiştir. İmparator Nero döneminde Corbulo ile Roma, Armenia’da üstünlüğünü kabul ettirmiştir. İmparator Traianus ise Partlara karşı büyük bir sefer düzenlemiş ve Part başkentlerini ele geçirmiştir. Traianus’un bu başarılarının ardından Senatus kendisine Parthicus Maximus unvanını vermiştir. Antik kaynaklar, yazıtlar, sikkeler ve Babil arşivlerinden yararlanarak hazırladığımız bu tezde Roma-Part ilişkilerinin temelinde yatan nedenleri bulmayı amaçladık.
Anahtar Kelimeler: Roma, Part, Armenia Meselesi, Parthicus
v
ABSTRACT
Name and Surname University
: Serhat Pir TOSUN
: Bursa Uludağ University
: Social Science Institution : History
Institution Field
- Branch
- : Ancient History
- : Master
- Degree Awarded
Page Number Degree Date Supervisor
: xv+156
: …. /…. / 2020 : Dr. Öğr. Üyesi Kamil DOĞANCI
ROMAN-PARTHIAN RELATIONS DURING THE EAST-WEST
STRUGGLE IN ANTIQUITY
Roman-Parth relations that started in 92 BC had continued amicably until 53 BC. Due to the Armenia Question these relationships have been disrupted. In 53 BC, Marcus Licinius Crassus was appointed as a proconsul to Syria. After Crassus was appointed as a proconsul to Syria he started preparations for a Parth campaign. In 53 BC, in Carrhae, Crassus suffered a great crush, Crassus and his son were killed and the legion standards was captured by the Parthian army. Rome has never forgotten this defeat in 53 BC. After the establishment of the Imperial administration in Rome in 27 BC Rome-Parth relations were moved to different extend. Although battles were fought between the Roman Empire and the Part Empire in the period between Emperor Augustus and Emperor Nero Euphrates accepted as a boundary. Roman Empire in the reign of Emperor Nero achieved superiority in Armenia. When the Roman Emperor Traianus had a great campaign to the Parthian Empire and took over the capitals of the Parthian Empire Senatus had gave him the title of Parthicus Maximus. In this study, which we prepared by using ancient sources, inscriptions, coins and Babylonian archives, we tried to find the underlying causes of the Roman- Parthian relations.
Key Words: Rome, Parthia, Armenia Question, Parthicus
vi
ÖNSÖZ
Roma İmparatorluğu uzun yıllar boyunca Doğu’da Part İmparatorluğu ile hem siyasi hem de kültürel etkileşimde bulunmuştur. Bu siyasi sürecinin temelinde birçok dinamik bulunmaktadır. Her iki devletin birbirleriyle yapmış oldukları savaşların birçoğunun yaşadığımız topraklar üzerinde yapılması, Partlara dair yapılmış olan çalışmaların azlığı ve Roma-Part ilişkilerinin önemi bu tezi oluşturmamıza vesile olmuştur. Part İmparatorluğu, Doğu’da İran coğrafyasında siyasi, kültürel ve ekonomik anlamda çok önemli bir konumda olduğu için bu devletin incelenmesi adına çalışmalara başladık. Grek ve Latin kaynaklarının kullanılmasının yanı sıra sikkeler, yazıtlar ve Doğu kaynaklarından yararlanarak yaptığımız bu çalışma, alanında bir boşluğu dolduracağına inanmaktayız. Danışmanımın alana dair fikirleri benim bu konu üzerindeki çalışma motivasyonumu arttırmıştır. Bu tez sürecinin başından itibaren bana maddi manevi desteğini esirgemeyen, fikirleriyle bana ışık tutan ve her zaman yanımda olan değerli hocam Dr. Öğr. Üyesi Kamil DOĞANCI’ya sonsuz teşekkürlerimi sunarım. Ayrıca yardımlarından dolayı Uludağ Üniversitesi’nden Arş. Gör. İlknur GÜRGEN’e teşekkür ederim. Bazı kaynaklara erişim konusunda bana sağladıkları desteklerden dolayı Rzeszów Üniversitesi’nden Marek Jan Olbrycht’e ve Utrecth Üniversitesi’nden Rolf Strootman’a ayrıca teşekkür etmek isterim. Tezin birçok aşamasında fikir alışverişinde bulunduğum değerli dostum Mustafa Talha Savaş’a, Munzur Üniversitesi’nden hocam Dr. Öğr. Üyesi Harun Danışmaz’a ve Arş. Gör. Ömer Faruk ARICAN’a ve Uludağ Üniversitesi’nden sınıf arkadaşım Arş. Gör. Adil Can GÜRSES’e teşekkür etmek isterim.
Ayrıca eğitim hayatımda her zaman yanımda olan aileme ve beni hiçbir zaman yalnız bırakmayarak yanımda olan nişanlım Elif KAYA’ya sonsuz teşekkür ederim.
Serhat Pir TOSUN
Bursa-2020
vii
İÇİNDEKİLER
TEZ ONAY SAYFASI................................................................................................... ii ÖZET................................................................................................................................v ABSTRACT....................................................................................................................vi ÖNSÖZ...........................................................................................................................vii
İÇİNDEKİLER……………………………………………………………………….viii
TABLOLAR ...................................................................................................................xi HARİTALAR ................................................................................................................xii SİKKELER...................................................................................................................xiii ESER KISALTMALARI ............................................................................................xiv DİĞER KISALTMALAR ............................................................................................xv GİRİŞ ...............................................................................................................................1
BİRİNCİ BÖLÜM
PARTLARIN KÖKENİ VE TARİH SAHNESİNE ÇIKIŞLARI
1. PARNİLERİN YAKIN DOĞU’DAKİ YERİ ...........................................................6 2. PART İMPARATORLUĞU’NUN KURULUŞU...................................................13 3. PART İMPARATORLUĞU’NUN YÜKSELİŞİ ...................................................18 4. PART KÜLTÜRÜ.....................................................................................................28
1. ARMENIA SORUNU’NUN ORTAYA ÇIKIŞI.....................................................32 2. MARCUS LICINIUS CRASSUS VE CARRHAE SAVAŞI .................................49
3. CARRHAE SAVAŞI SONRASINDA ARMENIA VE SYRA’DAKİ
MÜCADELELER .........................................................................................................55
viii
ÜÇÜNCÜ BÖLÜM
MEZOPOTAMYA’DA HÂKİMİYET MÜCADELESİ
1. IULIUS - CLAUDIUS HANEDANI DÖNEMİNDE ROMA-PART İLİŞKİLERİ ..................................................................................................................62
1.1. İmparator Augustus Döneminde (MÖ 27–MS 14) Roma-Part İlişkileri........62 1.2. İmparator Tiberius Döneminde (MS 14-37) Roma-Part İlişkileri..................69 1.3. İmparator Caligula (MS 37-41) ve Claudius (MS 41-54) Dönemlerinde
Roma-Part İlişkileri ...............................................................................................71
1.4. İmparator Nero Döneminde (MS 54–68) Roma-Part İlişkileri......................74
2. İMPARATOR VESPASIANUS DÖNEMİNDE (MS 69-79) ROMA-PART
İLİŞKİLERİ ..................................................................................................................80 3. MS 98-161 YILLARI ARASINDA ROMA-PART İLİŞKİLERİ.........................82
3.1. İmparator Traianus Döneminde (MS 98-117) Roma-Part İlişkileri ...............82 3.2. İmparator Hadrianus Döneminde (MS 117-138) Roma-Part İlişkileri...........88
3.3. İmparator Antoninus Pius (MS 138-161) ve Marcus Aurelius (MS 161-180) Dönemlerinde Roma-Part İlişkileri .......................................................................90
4. SEVERUS HANEDANI DÖNEMİNDE ROMA-PART İLİŞKİLERİ VE SÂSÂNÎ
İSYANI...........................................................................................................................93
4.1. İmparator Septimius Severus Döneminde (MS 193–211) Roma-Part İlişkileri
...............................................................................................................................93
4.2. İmparator Marcus Aurelius Antoninus “Caracalla” Döneminde (MS 211-217)
Roma-Part İlişkileri ...............................................................................................99
4.3. İmparator Macrinus Döneminde (MS 217-218) Roma-Part İlişkileri..........102
SONUÇ.........................................................................................................................106 KAYNAKÇA ...............................................................................................................109 EKLER.........................................................................................................................124
EK-1: Kral Listeleri.............................................................................................124 ix
EK-2: Haritalar ....................................................................................................135 EK-3: Sikkeler .....................................................................................................145
x
TABLOLAR
Tablo 1: Med İmparator Listesi Tablo 2: Akhamenid Kral Listesi
Tablo 3: Part İmparatorları Listesi Tablo 4: Roma İmparatorları Listesi
Tablo 5: Selevkos İmparatorları Listesi Tablo 6: Artaxias Hanedan Listesi
Tablo 7: Roma ya da Partlar Tarafından Atanan Armenia Kralları Tablo 8: Arshakuni (Arsacid) Hanedanına Mensup Armenia Kralları
Tablo 9: Pontus Kral Listesi Tablo 10: Bithynia Kral Listesi Tablo 11: Kappadokia Kral Listesi
xi
HARİTALAR
Harita 1: Strabon’a Göre Dünya Haritası Harita 2: Parthia’nın Coğrafi Konumu ve Komşu Bölgeler Harita 3: MS I. Yüzyılda Part İmparatorluğu’nun Sınırları Harita 4: Part İmparatorluğu’nun En Geniş Sınırları Harita 5: Part-Roma Savaşları Öncesinde Armenia ve Komşuları Harita 6: II. Tigranes Döneminde Armenia Krallığı (MÖ 95-66) Harita 7: Part İmparatorluğu ve Ön Asya’nın Siyasi Durumu Harita 8: Part İmparatorluğu’nda Lejyonların Bulunduğu Şehirler Harita 9: Selevkos İmparatorluğu’nun En Geniş Sınırları Harita 10: MS II. Yüzyılda Roma Hakimiyetinin Doğu’da Ulaştığı Yerler Harita 11: MS I. Yüzyılın Sonunda Orta Doğu
Harita 12: Carrhae ve Çevresi
Harita 13: Part İmparatorluğu Döneminde Orta Doğu’daki Ticaret Rotaları
xii
SİKKELER
Sikke 1: Selevkos İmparatoru Seleukos Nikator Sikke 2: Selevkos İmparatoru II. Seleukos Kallinikos Sikke 3: Selevkos İmparatoru II. Demetrius Nikator Sikke 4: Baktria Grek Kralı II. Theodotus/Diodotus Sikke 5: Part İmparatorluğu’nun Kurucusu I. Arsaces Sikke 6: Part İmparatoru I. Phriapatius Sikke 7: Part İmparatoru I. Mithridates Sikke 8: Part İmparatoru III. Artabanus Sikke 9: Part İmparatoru II. Phraates
Sikke 10: Part İmparatoru II. Phraates
Sikke 11: Part İmparatoru II. Mithridates Sikke 12: Part İmparatoru II. Orodes Sikke 13: Q. Labienus Parthicus
Sikke 14: Part İmparatoru V. Phraates (Phrataces) ve Annesi Thea Musa
Sikke 15: Roma İmparatoru Augustus
Sikke 16: Roma İmparatoru Augustus ve Gaius Iulius Caesar
Sikke 17: Roma İmparatoru Tiberius Sikke 18: Roma İmparatoru Tiberius Sikke 19: Roma İmparatoru Nero Sikke 20: Roma İmparatoru Nero Sikke 21: Roma İmparatoru Traianus Sikke 22: Roma İmparatoru Traianus Sikke 23: Roma İmparatoru Traianus Sikke 24: Roma İmparatoru Hadrianus Sikke 25: Roma İmparatoru Hadrianus
Sikke 26: Roma İmparatoru Marcus Antonius Sikke 27: Roma İmparatoru Marcus Antonius Sikke 28: Roma İmparatoru Lucius Verus
Sikke 29: Roma İmparatoru Septimius Severus ve Caracalla
Sikke 30: Sâsânî İmparatoruluğu’nun Kurucusu Artaxerxes Sikke 31: Sâsânî İmparatoru I. Şapur
xiii
ESER KISALTMALARI