ZESZYTY NAUKOWE NR 11 WOJEWÓDZKA I MIEJSKA BIBLIOTEKA PUBLICZNA IM. ZBIGNIEWA HERBERTA ZESZYTY NAUKOWE NR 11 Materiały z sesji naukowych zorganizowanych przez Wojewódzką i Miejską Bibliotekę Publiczną im. Zbigniewa Herberta w Gorzowie Wlkp. wspólnie ze Stiftung Brandenburg w Fürstenwalde GORZÓW WLKP. 2013 © Copyright: Wojewódzka i Miejska Biblioteka Publiczna im. Z. Herberta w Gorzowie Wlkp. Redakcja / Redaktion: Edward Jaworski (redaktor naczelny), Grażyna Kostkiewicz-Górska Korekta tekstu / Korrekturlesen: Anna Sokółka, Danuta Zielińska Przekład / Übersetzung: Wolfgang D. Brylla, Robert Piotrowski, Jerzy Sygnecki Projekt okładki / Umschlaggestaltung: Zbigniew Olchowik Skład i opracowanie graficzne / Satz und Layout: Sebastian Wróblewski ISSN 1733-1730 Adres redakcji / Adresse der Redaktion: Wojewódzka i Miejska Biblioteka Publiczna im. Z. Herberta w Gorzowie Wlkp. ul. Sikorskiego 107, 66-400 Gorzów Wlkp. tel. 095 727 70 71, fax 095 727 80 40 e-mail: [email protected] www.wimbp.gorzow.pl Druk i oprawa / Druck und Verarbeitung: Sonar Sp. z o.o. ul. Kostrzyńska 89 66-400 Gorzów Wlkp. Nakład / Auflage: 400 egz. Spis treści Edward Jaworski Wstęp ....................................................................................................... 7 Andrzej Wałkówski Pons evolabilis z Ziemi Lubuskiej do Polski ........................................ 11 Marek Golemski Co nam mówią katalogi najstarszych lubuskich księgozbiorów? Nieco uwag o profilach treściowych i ich kontekstach ...................... 37 Wolfgang J. Brylla Gorzowscy Bracia Trzech Punktów ..................................................... 53 Jerzy Sygnecki Udział miasta Gorzowa (Landsbergu/Warthe) w II wojnie światowej ............................................................................. 217 Grzegorz Urbanek Przygotowanie do obrony fortyfikacji MRU w latach 1944-1945 .... 263 Dariusz Matelski Dziedzictwo kultury na pograniczu Ziemi Lubuskiej i Wielkopolski – etnocentryzm, ochrona pamięci narodowej czy wspólne dziedzictwo na przełomie XX-XXI wieku ................................................................ 289 Krystyna Kamińska Twórczość Christy Wolf z Landsbergu ................................................ 311 Kamil Piotr Szpotkowski Przyroda dobra na kryzys. Uwarunkowania przyrodnicze rozwoju osadnictwa na Ziemi Gorzowskiej do XV wieku ............................... 339 Szanowni Państwo, kolejny, 11. numer Zeszytów Naukowych to pokłosie wykładów prowadzonych przez naszą Książnicę w ramach zainicjowanego w 2003 roku cyklu „Nowa Marchia – prowincja zapomniana – Ziemia Lubuska – wspólne korzenie”, który cieszy się niesłabnącym zainteresowaniem mieszkańców naszego regionu. Wykładowcy rekrutują się z wielu ośrodków naukowych w kraju, jak również z terenu Niemiec, zajmujących się problematyką dziejów Nowej Marchii i Ziemi Lubuskiej. Uważamy to za nasz wspólny sukces. W obecnym numerze przedstawiamy wykłady m.in.: • prof. dr. hab. Andrzeja Wałkówskiego, który ukazał polityczne znaczenie powołanego przez Bolesława Krzywoustego w 1124 roku biskupstwa lubu- skiego z siedzibą w Lubuszu, a następnie w Fürstenwalde, do czasów jego se- kularyzacji w 1535 roku. Biskupstwo lubuskie przez ten okres było częścią składową Archidiecezji Gnieźnieńskiej (mimo nacisków arcybiskupów magdeburskich i margrabiów brandenburskich). W praktyce działając na terenach Brandenburgii, w tym dzisiejszej Ziemi Lubuskiej, posiadało swoje dobra na terenach polskich; • dr Marek Golemski przedstawił najstarsze udokumentowane księgozbiory na Ziemi Lubuskiej w oparciu o zbiory przechowywane w bibliotekach kościoła NMP we Frankfurcie n/O oraz kościoła św. Jakuba w Ośnie Lubuskim. Za- wierają one informacje dotyczące liturgii, pism inspirowanych Biblią, teologii, filozofii, prawa kanonicznego, ale również literatury, a w przypadku Ośna Lubuskiego poświęcone zakonom rycerskim templariuszy i joannitów; • gorzowski regionalista Jerzy Sygnecki omówił uczestnictwo mieszkańców Gorzowa/Landsbergu w przygotowaniach do II wojny światowej oraz jej przebiegu. Ukazał postawę społeczno-polityczną mieszkańców w odniesieniu do propagandy militarnej III Rzeszy, szczególnie wobec Polski; Edward Jaworski • Grzegorz Urbanek, znawca problematyki Międzyrzeckiego Rejonu Umoc- nionego, odniósł się głównie do stanu jego uzbrojenia i przygotowania do obrony w 1945 roku; • dr hab. Dariusz Matelski zajął się kwestiami związanymi z dziedzictwem kulturowym na pograniczu lubusko-wielkopolskim w odniesieniu do spu- ścizny niemieckiej kultury materialnej i obyczajów, które zostały przejęte przez ludność polską przesiedloną z różnych terenów II Rzeczypospolitej; • dr Krystyna Kamińska z dużym znawstwem przedstawia dorobek twór- czości Christy Wolf z Landsbergu. Analizuje jej przesłanie, rozterki i ukazuje wpływ, jaki wywarła na kształtowanie postaw społeczeństwa niemieckiego; • dr Kamil Szpotkowski w swoim wykładzie ukazuje uwarunkowania przy- rodnicze, które miały wpływ na średniowieczne osadnictwo na Ziemi Go- rzowskiej. Jest to również przyczynek do pokazania, jak wpływały one na sieć osadnictwa zarówno wiejskiego, jak i miast; • Wolfgang J. Brylla podjął się ukazania w pełnym świetle roli, znaczenia i dzia- łalności wolnomularzy na terenie Landsbergu/Gorzowa. Powstała w 1820 roku wolnomularska Loża św. Jana liczyła 14 masonów i była drugą, po ko- strzyńskiej, najstarszą lożą na terenach obecnego województwa lubuskiego. W czasach największego rozkwitu liczyła 147 członków, z czego ponad 60% stanowili mieszkańcy Gorzowa (1925/1926). Autorowi udało się ustalić ponad 620 nazwisk osób różnych zawodów, które były członkami Loży. Edward Jaworski Dyrektor Wojewódzkiej i Miejskiej Biblioteki Publicznej im. Zbigniewa Herberta w Gorzowie Wlkp. Profesor doktor habilitowany, ukończył Uniwersytet Wrocławski w 1983 roku, a w 1989 obronił w tamtejszym Instytucie Historycznym pod kierunkiem prof. dr. hab. Wacława Korty pracę doktorską Dokumenty i kancelarie książąt legnickich do końca XIII wieku, która została opublikowana w postaci dwóch odrębnych książek i dwóch artykułów – jeden z nich wydano w Niemczech. W roku 1994 przebywał na stypendium Fundacji H. Hertza na uniwersytecie w Münster pod opieką naukową prof. Ilpo Tapani Piirainena. W 1998 roku odbył colloquium habilitacyjne na Wydziale Historyczno-Pedagogicznym Uniwersytetu Wrocławskiego. Praca habilitacyjna Skryptoria cystersów filiacji portyjskiej na Śląsku do końca XIII wieku uzyskała w roku 1999 Nagrodę Ministra Edukacji Narodowej. Dnia 3 listopada 2011 roku otrzymał tytuł profesora od Prezydenta RP Bronisława Komorowskiego. Zawodowo jest związany z Uniwersytetem Łódzkim, z Katedrą Bibliotekoznawstwa i Informacji Naukowej. Ponadto współpracuje z Wyższą Szkołą Edukacji Zdrowotnej w Łodzi, prowadząc wykłady Andrzej i uczestnicząc w redakcji tamtejszych wydawnictw. Zajmuje się badaniami nad kulturą umysłową Wałkówski średniowiecza oraz dawnym biskupstwem lubuskim, jak również wykorzystaniem informatyki w nauce historycznej. Ostatnio ukończył większe opracowanie w formie książki Skryptorium klasztoru cystersów w Mogile do końca XIII wieku – wydane drukiem w Łodzi w 2009 roku. Andrzej Wałkówski Pons evolabilis z Ziemi Lubuskiej do Polski Motto: Narody, które tracą pamięć, giną. Marszałek Francji Ferdynand Foch1 Pons evolabilis2 oznacza most zwodzony, czyli praktycznie niezniszczal- ny, który po podniesieniu ochroni przed niebezpieczeństwem, a kiedy ono minie, zostanie opuszczony na przeciwległy brzeg zapewniając wygodną prze- prawę. Pojęcie to można traktować także jako przenośnię, zwłaszcza w odnie- sieniu do historii politycznej. W przypadku okresowej utraty jakiegoś obszaru znajdujące się na nim instytucje, mimo istnienia granic politycznych, mogą być czynnikami integrującymi go z krajem macierzystym. Taką instytucją może okazać się organizacja kościelna. W przypadku Ziemi Lubuskiej tego rodzaju czynnikiem była przynależność diecezji w Lubuszu do polskiej prowincji ko- ścielnej, nawet po utracie tego obszaru w połowie XIII wieku3. Zobaczmy, jak powstał i działał wspomniany pons evolabilis. Omawiając literaturę naukową, na samym początku należy wymienić opracowanie pióra Jerzego Strzelczyka, który zajmował się m.in. zagadnieniem stosunków plemiennych na Ziemi Lubuskiej4. Gerard Labuda przedstawił spra- wy geopolityczne tego obszaru, okoliczności włączenia go do Polski i pozycję 1 Napis nad wejściem na Stary Cmentarz w Zakopanem. 2 Mały słownik polsko-łaciński, red. Lidia Winniczuk, Warszawa 1997, s. 296. 3 Jerzy Walachowicz, Z problematyki kościelno-ustrojowej pogranicza diecezji poznańskiej i lubuskiej w średniowieczu, „Poznańskie Studia Teologiczne”, t. IV: 1983, s. 344; Jerzy Kłoczowski, Zarys dziejów Kościoła katolickiego w Polsce, Kraków 1986, s. 37 oraz 56. 4 Jerzy Strzelczyk, Brandenburgia, Warszawa 1975, s. 60-61. Andrzej Wałkówski biskupstwa lubuskiego5. Jan Walicki także zajmował się sytuacją polityczną na Ziemi Lubuskiej, szczególnie w pierwszej połowie XIII wieku6. Szeroko ten problem w kontekście polityki Henryka Brodatego opisał Benedykt Zienta- ra7. Grodem w Lubuszu, jego genezą i początkowym rozwojem interesował się Edwin Rozenkranz8. Natomiast sprawę jego utraty w świetle badań dyplo- matycznych układu sojuszniczego między Bolesławem Rogatką i arcybisku- pem magdeburskim Wilbrandem z 1249 roku przedstawił Andrzej Wałków- ski9. Samo biskupstwo lubuskie doczekało się szeregu ciekawych opracowań. Na czoło wysuwa się obszerna praca Anzelma Weissa dotycząca m.in. genezy biskupstwa, jego nazwy, sytuacji geopolitycznej, organizacji kurii, zakonów, a nawet