Uva-DARE (Digital Academic Repository) Van Ellende Edel : De

Total Page:16

File Type:pdf, Size:1020Kb

Uva-DARE (Digital Academic Repository) Van Ellende Edel : De UvA-DARE (Digital Academic Repository) Van ellende edel : de criticus Slauerhoff over het dichterschap Aalders, H.G. Link to publication Citation for published version (APA): Aalders, H. G. (2005). Van ellende edel : de criticus Slauerhoff over het dichterschap. Amsterdam: Rozenberg Publishers. General rights It is not permitted to download or to forward/distribute the text or part of it without the consent of the author(s) and/or copyright holder(s), other than for strictly personal, individual use, unless the work is under an open content license (like Creative Commons). Disclaimer/Complaints regulations If you believe that digital publication of certain material infringes any of your rights or (privacy) interests, please let the Library know, stating your reasons. In case of a legitimate complaint, the Library will make the material inaccessible and/or remove it from the website. Please Ask the Library: https://uba.uva.nl/en/contact, or a letter to: Library of the University of Amsterdam, Secretariat, Singel 425, 1012 WP Amsterdam, The Netherlands. You will be contacted as soon as possible. UvA-DARE is a service provided by the library of the University of Amsterdam (http://dare.uva.nl) Download date: 17 Oct 2019 Van ellende edel Van ellende edel De criticus Slauerhoff over het dichterschap ACADEMISCH PROEFSCHRIFT ter verkrijging van de graad van doctor aan de universiteit van Amsterdam op gezag van de Rector Magnificus prof. mr. P.F. van der Heijden ten overstaan van een door het college voor promoties ingestelde commissie in het openbaar te verdedigen in de Aula der Universiteit op dinsdag 1 november 2005 door Hendrik Gerrit Aalders geboren te Middelburg promotor: prof. dr. J.Th. Leerssen co-promotor: dr. G.J. Vis Faculteit der Geesteswetenschappen © H.G. Aalders, 2005 Omslagontwerp & opmaak: Thomas Gravemaker Foto omslag: © Letterkundig Museum, Den Haag Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand of openbaar worden gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. Rozenberg Publishers Bloemgracht 82hs 1015 TM Amsterdam tel.: 020 625 54 29 fax: 020 620 33 95 e-mail: [email protected] www.rozenbergps.com isbn 90 5170 516 6 nur 620 Woord vooraf Dit proefschrift was een project dat voor het grootste deel totstandkwam in stilte en in de eenzame teruggetrokkenheid van studeerkamer, bibliotheek en archief. Toch had deze arbeid niet zonder anderen gerealiseerd kunnen worden. Een aantal mensen wil ik daarom op deze plaats bedanken voor hun bijdrage aan de totstandkoming van dit boek. In de eerste plaats dank ik mijn copromotor en voormalig docent George Vis, omdat hij mij in 1989 al aanspoorde het onderzoek waarmee ik mijn studie afsloot voort te zetten in de vorm van een promotieonderzoek en mij daaraan bij gelegenheid bleef herinneren. Ik kijk met veel genoegen terug op de maandelijkse gesprekken waarin wij ons over Slauerhoff bogen en hij de teugels van interpretatie en begripsbepaling strak in handen hield. Mijn promotor Joep Leerssen dank ik, omdat hij mij gedurende het schrijven op belangrijke verbindingen en overeenkomsten wees die de grenzen van de Nederlandse letterkunde overschreden en mij verder behoedde voor de valkuilen en voetklemmen van de methodologie, de argumentatie en de logica. Ik dank voorts mijn broer Steven Aalders, die een empathische maar kritische meelezer was, en ook Chrétien Breukers, Stella Reydon en Hein Slewe, die de tekst nauwgezet tegen het licht hielden en corrigeerden. De anglist Lydia Aalders dank ik voor de vertaling van de Samenvatting. Claudia Daventry en Anna Stevenson-Aalders gaven hiervoor advies, met name waar het om het Engelse idioom ging, terwijl Amparo Garcia Celma nuttige wenken gaf ten aanzien van de terminologie. Thomas Gravemaker, die in het verleden tekende voor de fraaie vormgeving van de boeken die ik uitgaf, ben ik bijzonder dankbaar voor de lay-out. Uitgever Auke van der Berg dank ik voor de enthousiaste wijze waarop hij dit proefschrift liet drukken en uitgeven. Ik dank mijn vrouw Mirjam en mijn kinderen Caspar, Lucas, Brechtje en Nathalie voor de tijd die ik onttrok aan de omgang met hen om aan mijn boek te werken. En in het bijzonder dank ik mijn vader, Paul Aalders, die bij mij op voorbeeldige en vanzelfsprekende wijze de eerbied en de liefde voor de wetenschappelijke studie deed ontwaken. Aan hem draag ik dit boek op. 5 Inhoudsopgave 1 Inleiding 9 1.1 Probleem- en doelstelling 9 1.2 Het begrip poète maudit, ‘krankzinnige uitvinding van een krankzinnige’ 12 1.3 Slauerhoff als criticus 16 1.4 Stand van het onderzoek 17 1.5 Materiaalkeuze 19 1.6 Werkwijze: in het licht van de biografie 23 2 Demonen en dode zielen: Ruslands letterkunde 27 2.1 Slauerhoff adolescent: een leesgeschiedenis 27 2.2 ‘Een lezing zonder persoonlijke noot’ 30 2.3 Demonen en dode zielen: Ruslands letterkunde 32 2.4 Conclusie: tóch een persoonlijke interpretatie 35 3 Stéphane Mallarmé: mysterieuze hersenspinsels en het vrije vers 37 3.1 Schrijven voor Propria cures 37 3.2 Mallarmé’s hersenspinsels 37 3.3 Slauerhoffs bespreking van Divagations 40 3.4 Conclusie 44 4 ‘In den beginne was het Woord’: een beginselverklaring 47 4.1 Student Slauerhoff wil bij PC 47 4.2 Beginselverklaring 49 4.3 Conclusie 51 5 Jules Laforgue: ‘stoutmoedige acrobaat in tijd, ruimte en gebied van het ik’ 53 5.1 Jules Laforgue: leven en werk 53 5.2 Slauerhoff ontdekt Laforgue 55 5.3 Slauerhoff ‘Aanteekening over Jules Laforgue’ 57 5.4 Conclusie 59 6 Arthur Rimbaud: ‘Mijn doode kameraad, ontembre zwerver, burgerterger’ 61 6.1 De vrije bladen 61 6.2 Slauerhoff over Rimbaud 65 6.3 Rimbaud in de poëzie van Slauerhoff 75 6.4 De dichter en zijn demon 84 6.5 De Vliegende Hollander 88 6 7 Tristan Corbière: ‘Mijn broederziel, wiens incarnatie ik misschien ben’ 93 7.1 Slauerhoff ontdekt Corbière 93 7.2 Corbières leven en werk 95 7.3 Slauerhoff over Corbière 98 7.4 Corbière in de poëzie van Slauerhoff 107 7.5 De betekenis van Corbière in het werk van Slauerhoff 117 8 ‘Het geval Lautréamont’: de logica van een abnormaal individu 119 8.1 Le Disque vert 119 8.2 Lautréamont – jong gestorven dichter, peetvader der surrealisten 121 8.3 Willem Kloos leest Lautréamont 122 8.4 ‘Le cas Lautréamont’ 123 8.5 Conclusie: ‘there is some system in his madness’ 130 9 Rainer Maria Rilke: ‘het móeten zwerven’ 133 9.1 Verwantschap met Rilke 133 9.2 Rilke in Nederland 134 9.3 Rilke: een constante in Slauerhoffs leven 137 9.4 Slauerhoffs bespreking van Die Sonette an Orpheus 139 9.5 Slauerhoff oneens met Marsman 147 9.6 Conclusie 148 10 ‘Gorters werk bezitten is al een groot geluk’. Slauerhoff en het vrije vers 151 10.1 De ontdekking van een nieuwe versvorm 151 10.2 Context: het vrije vers als antwoord op de ouderen 152 10.3 De NRC-discussie 153 10.4 ‘Het “vrije vers” en versbevrijding in het Nederlandsch’ 156 10.5 Slauerhoff en zijn eigen vrije verzen 178 11 Slauerhoff polemist 183 11.1 Literaire strategie (of meteorologie). Slauerhoff op oorlogspad 183 11.2 De zendeling in zijn Hof. Coster en Slauerhoff in een bloedige strijd 190 11.3 Slauerhoff tegen de Maatschappij der Nederlandsche Letterkunde 199 11.4 Slauerhoff spotdichter 202 7 12 Recapitulatie 205 12.1 Inleiding 205 12.2 Plaatsbepaling van de dichter 206 12.3 Vorm 208 12.4 Thematiek 211 13 De identiteit van de dichter. Slauerhoffs verspraktijk 215 13.0 Inleiding 215 13.1 ‘Alleen in mijn gedichten kan ik wonen’. Het gedicht als schuilplaats 217 13.2 ‘Zwanezang’. De relatie tussen dichter en gedicht 231 13.3 ‘Des dichters foltering neemt nooit een keer’. Dichten is dwangarbeid 239 13.4 ‘Verval’. Zwaluwen voedsel brengen 247 13.5 ‘Ik houd maar liever alles voor mijzelf’. Poëzie: een levend woord 255 voor weinigen 14 ‘Van ellende edel’. Besluit 261 Bijlage I. Slauerhoffs publicaties beschouwend proza 275 Bijlage II. Een selectie uit Slauerhoffs poëticale gedichten 284 Bijlage III. Corbières besproken gedichten 286 Bijlage IV. Slauerhoffs stuk over Lautréamont 290 Bijlage V. Slauerhoffs besproken gedichten 292 Bibliografie 297 Summary 311 Register 315 8 Want wie vond ooit door te zoeken? J. Slauerhoff 1. Inleiding 1.1 Probleem- en doelstelling ‘Vanouds bracht reeds het dichter-zijn met zich mee, het móeten zwerven’, schrijft Slau- erhoff in 1925 in een bespreking over Rilke.1 Behalve het beroep dat hij op de Oudheid doet, valt het op dat Slauerhoff hier twee kenmerken van het dichterschap geeft: de aanwezigheid van een dwingende macht die de dichter in zijn ban houdt, en de geneigd- heid van de dichter tot zwerven, tot een reizend leven dat een sedentair bestaan uitsluit. Beide opvattingen heeft Slauerhoff in verstheorie en verspraktijk beleden. Zowel de door een demonische macht beheerste dichter, die hem tot scheppen dwingt, ook al wil hij het niet, als de onrustig dolende dichter (‘De dichter gaat de wereld rond’), vindt in het werk van Slauerhoff zijn duidelijkste verschijning in de figuur van de poète maudit. Anders dan dat van tijdgenoten en collega-dichters als Marsman, Nijhoff, Bloem en Vestdijk is het kritisch werk van Slauerhoff altijd op de achtergrond gebleven. Het is het minst bekende deel van zijn oeuvre. Zijn brieven genieten zelfs meer bekendheid. De grote belangstelling voor de persoonlijkheid van de dichter Slauerhoff zal hier wel de reden voor zijn. Maar door een biografische bril bezien is het kritisch werk uiterst verhelderend. Het vormt dan ook een onlosmakelijk onderdeel van zijn levensbeschrij- ving. Opvallend is bijvoorbeeld Slauerhoffs vroege belangstelling voor Franse auteurs, in het bijzonder enkele dichters uit het Franse symbolisme2 en poètes maudits van het fin de siècle, aan wie hij tussen 1919 en 1925 een zestal stukken wijdde.
Recommended publications
  • Proefschrift
    UvA-DARE (Digital Academic Repository) Van ellende edel : de criticus Slauerhoff over het dichterschap Aalders, H.G. Publication date 2005 Document Version Final published version Link to publication Citation for published version (APA): Aalders, H. G. (2005). Van ellende edel : de criticus Slauerhoff over het dichterschap. Rozenberg Publishers. General rights It is not permitted to download or to forward/distribute the text or part of it without the consent of the author(s) and/or copyright holder(s), other than for strictly personal, individual use, unless the work is under an open content license (like Creative Commons). Disclaimer/Complaints regulations If you believe that digital publication of certain material infringes any of your rights or (privacy) interests, please let the Library know, stating your reasons. In case of a legitimate complaint, the Library will make the material inaccessible and/or remove it from the website. Please Ask the Library: https://uba.uva.nl/en/contact, or a letter to: Library of the University of Amsterdam, Secretariat, Singel 425, 1012 WP Amsterdam, The Netherlands. You will be contacted as soon as possible. UvA-DARE is a service provided by the library of the University of Amsterdam (https://dare.uva.nl) Download date:01 Oct 2021 Van ellende edel Van ellende edel De criticus Slauerhoff over het dichterschap ACADEMISCH PROEFSCHRIFT ter verkrijging van de graad van doctor aan de universiteit van Amsterdam op gezag van de Rector Magnificus prof. mr. P.F. van der Heijden ten overstaan van een door het college voor promoties ingestelde commissie in het openbaar te verdedigen in de Aula der Universiteit op dinsdag 1 november 2005 door Hendrik Gerrit Aalders geboren te Middelburg promotor: prof.
    [Show full text]
  • Second Contact Day JEWISH STUDIES on the LOW COUNTRIES 20 May 2009, University of Antwerp Abstracts
    Second Contact Day JEWISH STUDIES ON THE LOW COUNTRIES 20 May 2009, University of Antwerp Abstracts Instituut voor Joodse Studies Postadres: Instituut voor Joodse Studies Universiteit Antwerpen Prinsstraat 13, L.400 BE-2000 Antwerpen Bezoekersadres: Lange Winkelstraat 40-42, 4de verdieping BE-2000 Antwerpen T +32 (0)3 265 52 43 F +32 (0)3 265 52 41 [email protected] www.ua.ac.be/ijs SESSION I: INSTITUTIONS, RELIGION, EMANCIPATION AND SECULARISATION Chair: Peter Tammes (Universiteit Leiden) STATE, RELIGION AND JEWISH IDENTITY IN THE PHILOSOPHICAL AND POLITICAL THOUGHT OF SIMONE LUZZATTO, JOHN TOLAND AND MENASSEH BEN ISRAEL Rosa Reicher The proposed research undertakes a comparative reading of several pamphlets on Jewish Toleration and Emancipation set in Italy, the Netherlands and Great Britain at the beginning of 17th and 18th century. In addition the research project explores the influence of the text on German- Jewish Emancipation. Venice was the first municipality in Europe to establish a special Jewish quarter. Walled off in 1516, it eventually took its name from the foundry, or ghetto, which was situated nearby. Nevertheless, the Jewish community played an important role in the city and produced such figures as Simone (Simha) Luzzatto (1583-1663) – scholar, rabbi, mathematician, and supporter of religious toleration. The principal text is Simone Luzatto's “Discorso circa il stato de gli Ebrei et in particolar dimoranti nell'inclita Città di Venezia” (“Discourse on the Condition of the Jews and, in Particular, those Dwelling in the Glorious City of Venice”). Luzzato was one of the most prominent representatives of the Jewish political thought of Early Modern Venice.
    [Show full text]
  • Heritage Days 14 & 15 Sept
    HERITAGE DAYS 14 & 15 SEPT. 2019 A PLACE FOR ART 2 ⁄ HERITAGE DAYS Info Featured pictograms Organisation of Heritage Days in Brussels-Capital Region: Urban.brussels (Regional Public Service Brussels Urbanism and Heritage) Clock Opening hours and Department of Cultural Heritage dates Arcadia – Mont des Arts/Kunstberg 10-13 – 1000 Brussels Telephone helpline open on 14 and 15 September from 10h00 to 17h00: Map-marker-alt Place of activity 02/432.85.13 – www.heritagedays.brussels – [email protected] or starting point #jdpomd – Bruxelles Patrimoines – Erfgoed Brussel The times given for buildings are opening and closing times. The organisers M Metro lines and stops reserve the right to close doors earlier in case of large crowds in order to finish at the planned time. Specific measures may be taken by those in charge of the sites. T Trams Smoking is prohibited during tours and the managers of certain sites may also prohibit the taking of photographs. To facilitate entry, you are asked to not B Busses bring rucksacks or large bags. “Listed” at the end of notices indicates the date on which the property described info-circle Important was listed or registered on the list of protected buildings or sites. information The coordinates indicated in bold beside addresses refer to a map of the Region. A free copy of this map can be requested by writing to the Department sign-language Guided tours in sign of Cultural Heritage. language Please note that advance bookings are essential for certain tours (mention indicated below the notice). This measure has been implemented for the sole Projects “Heritage purpose of accommodating the public under the best possible conditions and that’s us!” ensuring that there are sufficient guides available.
    [Show full text]
  • La Boîte Noire De L'historiographie Interculturelle Belge. Les Allers-Retours D'emma Lambotte Entre Liège Et Anvers
    View metadata, citation and similar papers at core.ac.uk brought to you by CORE provided by Repository of the University of Namur Institutional Repository - Research Portal Dépôt Institutionnel - Portail de la Recherche researchportal.unamur.be RESEARCH OUTPUTS / RÉSULTATS DE RECHERCHE La boîte noire de l’historiographie interculturelle belge Gonne, Maud Published in: TTR: Traduction, Terminologie, Rédaction Author(s) - Auteur(s) : Publication date: 2018 Document Version Publicationle PDF de date l'éditeur - Date de publication : Link to publication Citation for pulished version (HARVARD): Gonne, M 2018, 'La boîte noire de l’historiographie interculturelle belge: Les allers-retours d’Emma Lambotte Permanententre Liège link et Anvers- Permalien (1895-1950) : ', TTR: Traduction, Terminologie, Rédaction, VOL. XXXI, Numéro 2, p. 167- 194. Rights / License - Licence de droit d’auteur : General rights Copyright and moral rights for the publications made accessible in the public portal are retained by the authors and/or other copyright owners and it is a condition of accessing publications that users recognise and abide by the legal requirements associated with these rights. • Users may download and print one copy of any publication from the public portal for the purpose of private study or research. • You may not further distribute the material or use it for any profit-making activity or commercial gain • You may freely distribute the URL identifying the publication in the public portal ? Take down policy If you believe that this document breaches copyright please contact us providing details, and we will remove access to the work immediately and investigate your claim. BibliothèqueDownload date: Universitaire 23. Jun. 2020 Moretus Plantin Document généré le 22 nov.
    [Show full text]
  • Be Heritage Be . Brussels
    HISTORY HERITAGE DAYS AND MEMORY 20 & 21 SEPT. 2014 be heritage be . brussels Info Featured pictograms Organisation of Heritage Days in Brussels-Capital Region: Regional Public Service of Brussels/Brussels Urban Development Opening hours and dates Department of Monuments and Sites a CCN – Rue du Progrès/Vooruitgangsstraat 80 – 1035 BRUSSELS Telephone helpline open on 20 and 21 September from 10h00 to 17h00: M Metro lines and stops 02/204.17.69 – Fax: 02/204.15.22 – www.heritagedaysbrussels.be [email protected] – #jdpomd – Bruxelles Patrimoines – Erfgoed Brussel T Trams The times given for buildings are opening and closing times. In case of large crowds, the organisers reserve the right to close the doors earlier in order to finish at the foreseen time. B Bus Smoking, eating and drinking is prohitited and in certain buildings the taking of photographs is not allowed either. Walking Tour/Activity “Listed” at the end of notices indicates the date on which the property described g was listed or registered on the list of protected buildings. The coordinates indicated at the top in color refer to a map of the Region. h Exhibition/Conference A free copy of this map can be requested by writing to the Department of Monuments and Sites. Bicycle Tour Information relating to public transport serving the sites was provided by STIB. b It indicates the closest stops to the sites or starting points and the lines served on Saturdays and Sundays. Music Please note that advance bookings are essential for certain tours (reservation ♬ number indicated below the notice). This measure has been implemented for the sole purpose of accommodating the public under the best possible conditions i Guided tour only or and ensuring that there are sufficient guides available.
    [Show full text]
  • Livres FS XVI 1-147
    Archives et Musée de la Littérature : www.aml-cfwb.be MUSEE INTIME EMILE ET MARTHE VERHAEREN Catalogue descriptif HISTORIQUE Luc et Adrienne Fontainas héritèrent du fonds en 1978. Celui-ci est acquis en 1984, sur décision du Ministre-Président de la Communauté française, Philippe Moureaux I. LIVRES ET REVUES: LIVRES DE VERHAEREN ET ÉTUDES À SON PROPOS I. 1. LIVRES PORTANT DES COTES MLA. I. 2. OUVRAGES PRÉCIEUX I. 3. ARTICLES (DE ET SUR VERHAEREN) II. DOCUMENTS GRAPHIQUES II. 1. DOCUMENTS ET DESSINS ILLUSTRANT LE LIVRE DE RENÉ GEVERS LES HEURES D'EMILE ET MARTHE VERHAEREN II. 2. DESSINS DE MARTHE VERHAEREN NON REPRIS DANS LE LIVRE DE RENÉ GEVERS II. 3. TABLEAUX, AQUARELLES, DESSINS, GRAVURES ET PHOTOGRAPHIES ENCADRÉS III. DOCUMENTS AUTRES III. 1. DOCUMENT SUR LA JEUNESSE D'ÉMILE VERHAEREN III. 2. VISAGES ET LIEUX FAMILIERS III. 3. DOCUMENTS BIOGRAPHIQUES DIVERS III. 4. DOCUMENTS ET OBJETS CONCERNANT LA MORT DE VERHAEREN A ROUEN III. 5. DOCUMENTS AUTOGRAPHES D'EMILE VERHAEREN ET DIVERS III. 6. PHOTOGRAPHIES III. 7. MARTHE. DOCUMENTS PERSONNELS III. 8. TOMBES ET COMMÉMORATIONS III. 9. ICONOGRAPHIE 1 I. ŒUVRES D'ÉMILE VERHAEREN ET ÉTUDES À SON PROPOS I. 1. LIVRES I. 2. ARTICLES II. EMILE ET MARTHE VERHAEREN: IMAGES ET DOCUMENTS II. 1. DOCUMENTS ET DESSINS ILLUSTRANT LE LIVRE DE RENÉ GEVERS LES HEURES D'EMILE ET MARTHE VERHAEREN II. 2. DESSINS DE MARTHE VERHAEREN NON REPRIS DANS LE LIVRE DE RENÉ GEVERS II. 3. DOCUMENT SUR LA JEUNESSE D'ÉMILE VERHAEREN II. 4. VISAGES ET LIEUX FAMILIERS II. 5. DOCUMENTS BIOGRAPHIQUES DIVERS II. 6. DOCUMENTS ET OBJETS CONCERNANT LA MORT DE VERHAEREN A ROUEN II.
    [Show full text]