DOCSLIB.ORG

Wojny Polsko-Kozackie

Total Page：16

File Type：pdf, Size：1020Kb

Download full-text PDF Read full-text

Load more

Wojny polsko-kozackie Tomasz Bohun Dariusz Milewski Wojny polsko-kozackie Warszawa 2019 Redaktor prowadzący Bogdan Borucki Korekta Joanna Bartołd Redakcja Miłosz Niewierowicz Projekt okładki Andrzej Bohun Ilustracje Marek Szyszko Projekt typograficzny i graficzny składu Andrzej Bohun © copyright Tomasz Bohun i Dariusz Milewski & Fundacja „Mówią wieki” Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego pochodzących z Funduszu Promocji Kultury Wydawca: Fundacja „Mówią wieki” Adres wydawcy: Tylżycka 11/51 01-656 Warszawa Współpraca wydawnicza: Oficyna Wydawnicza „Mówią wieki” Sp. z o.o. pl. Europejski 3 00-844 Warszawa tel./fax 224570386 Adres korespondencyjny: Redakcja „Mówią wieki” 00-844 Warszawa, pl. Europejski 3 e-mail: [email protected] www.mowiawieki.pl ISBN 978-8-386156-58-0 Wstęp tosunki z Kozaczyzną zaporoską były jedną z najważniejszych kwestii w polityce S wewnętrznej Rzeczypospolitej. Mołojcy byli cennym sojusznikiem w konfliktach zbrojnych, które państwo polsko-litewskie prowadziło do trzeciej dekady XVII wieku – wystarczy wspomnieć moskiewską ekspedycję 20-tys. armii hetmana Piotra Konaszewicza- -Sahajdacznego, która wsparła królewicza Władysława w jego walce o tron carski, czy walny wkład również ok. 20-tys. kontyngentu kozackiego w odparcie tureckiej nawały pod Chocimiem w 1621 roku. Jednocześnie ich emancypacja społeczna i polityczna na przełomie XVI i XVII wieku doprowadziła do napięć, które co rusz prowadziły do buntów, a w końcu do wybuchu powstania Chmielnickiego i długotrwałych walk na Ukrainie. Jego następstwa były katastrofalne. W konflikt polsko-kozacki wmieszała się Moskwa, która od tego momentu zaczęła brać górę w rywalizacji z Rzecząpospolitą o dominację w Europie Środkowo-Wschodniej. Ponadto dla Ukrainy zaczął się okres wymownie nazywany w historiografii ukraińskiej ruiną. Można też uznać, że powstanie Chmielnickiego było początkiem końca Rzeczypospolitej. Co ciekawe, elity polityczne państwa polsko-litewskiego dość wcześnie zaczęły zda- wać sobie sprawę, że bez rozwiązań systemowych nie uda się rozwiązać problemu kozac- kiego. Przykładem hetman Stanisław Żółkiewski, który w drugiej dekadzie XVII wieku zaproponował nawet stworzenie na wzór skarbu kwarcianego, z którego utrzymywano woj- ska kwarciane (stałą część sił zbrojnych Rzeczpospolitej), tzw. skarbu kozackiego, któ- ry pozwalałby na utrzymanie pod bronią pewnej liczby Kozaków rejestrowych. Problem w tym, że wobec niewydolności finansowej państwa taki pomysł nie miał szans powodze- nia. Bo skąd wziąć pieniądze na opłacenie 20 tys. mołojców rejestrowych – a takie żądanie wysunęli po kampanii chocimskiej – skoro brakuje ich na żołd dla jednostek regularnej armii? 5 Inną bolączką elit politycznych Rzeczypospolitej była trwająca od początku XVII wieku emancypacja prawosławnych, których oparciem stali się właśnie Kozacy. Pokój religijny między nimi a unitami próbował zaprowadzić Władysław IV, ale skończyło się na chęciach. Nieprzypadkowo głównym hasłem na sztandarach powstańców kozackich w latach trzydziestych XVII wieku było żądanie należnego miejsca Cerkwi prawosławnej. Jest to książka, w której zostały przedstawione wszystkie konflikty zbrojne Rzeczypo- spolitej z Kozaczyzną zaporoską – od powstania Krzysztofa Kosińskiego do koliszczyzny. Ten przegląd zawiera nie tylko dzieje militarne, ale także tło – społeczne, gospodarcze i wyznaniowe. Przyjemnej lektury. 6 Od zatargu prywatnego do powstania: bunt Krzysztofa Kosińskiego ejestr kozacki, stworzony w czasie moskiewskich kampanii Stefana Batorego na R przełomie lat siedemdziesiątych i osiemdziesiątych XVI wieku, po zakończeniu wojny przestał funkcjonować. Większość pozbawionych zajęcia Kozaków rejestrowych, ale też pokozaczonej służby z armii polsko-litewskiej, zaczęła go szukać na własną rękę. Na początku lat osiemdziesiątych zaczęli organizować wyprawy zbrojne na posiadłości turec- kie we wschodniej Mołdawii i tatarskie na Krymie. W 1583 roku zniszczyli naddniestrzań- ską twierdzę w Tiahiniu (Benderach), a w latach 1587−1589 zaatakowali Oczaków, Tiahiń, Akerman (Biełgorod) i Eupatorię1. Porta nie pozostała dłużna: w 1589 roku na Podole i Ruś Czerwoną spadł niszczycielski najazd Tatarów krymskich, wysłanych tam przez sułtana. Jednak wróg nie zdołał dotrzeć z jasyrem na Krym, bowiem na odsiecz ruszyli Kozacy. Dalekim zagonem udało się im dopaść wroga i odbić setki jeńców. Mołojcy jednak równie często działali na szkodę Rzeczypospolitej, podejmując akcje zbrojne przeciw szlachcie, dzierżawcom i rosnącej w siłę magnaterii2. Symptomatyczny jest opis jednego z takich konfliktów. W marcu 1587 roku namiestnik kodeński Józef Jabłoński w imieniu dzierżawcy królewszczyzn na Kijowszczyźnie Fryderyka Tyszkiewicza Łohojskiego podał skargę do sądu grodzkiego żytomierskiego na jedną z grasujących kup swawolnych: Kozacy imieniem Łukian Czerniński, który każe się nazywać hetmanem, jakiś Iwanowski, Patoka, Perhat i innych Kozaków niemało i chłopów prostych, którzy się ze wsi zebrali, a mogło być ich konnych i pieszych kilkuset […], przyjechawszy pod Kodnię w nocy […], z krzykiem uderzyli na miasto i włamawszy się gwałtem do niego, wielkie krzywdy i szkody […] uczynili: majątki, gotówkę, srebro, odzież, suknie białe, konie, bydło, owce pobrali i grabili. Rozumieliśmy, że to Tatarzy; 1 Siergij Lepjawko, Ukrainske kozactwo u miżnarodnich widnosinach (1561‒1591), Czernhiw, 1999, s. 119‒139. 2 Tamże, s. 167‒171. 7 gdy zaś mieszczanie przyszli do siebie i chwycili za broń, poczynając ich wypierać, inni Kozacy, wypadłszy z miasta, kazali trąbić i poczęli palić folwarki koło niego3. Skargi szlachty i groźby tureckie zmusiły nowego króla Zygmunta III do zapobieżenia kozackiej samowoli. W czasie sejmu obradującego w Warszawie w 1590 roku została uchwalona konstytucja „Porządek z strony Niżowców i Ukrainy”, która ograniczała samo- dzielność operacyjną społeczności kozackich w strategicznych miejscach ich koncentracji. Postanowiono w niej: […] około tych ludzi, którzy się na Nizie i Zaporohy bawią, aby hetman koronny sam przez się, albo kogo innego, niźliby wojsko z tamtych miejsc i z tamtego pogranicza było zwiedzione, miejsca te, na których ludzie ci pomieszkiwają, tak opatrzył, żeby tam na nich ludzie pod posłuszeństwem będący, bądź z tychże tam samych ludzi, bądź z inszych jakich zestawił, dawszy im przełożonego, człowieka szlacheckiego rodu, osiadłego. Także rotmistrze albo setniki szlachcice. Ci wszyscy przełożeni albo starsi i setnicy, a na koniec i pachołek każdy, żeby przysięgę czynili Nam [królowi] i Rzeczypospolitej, tego mianowicie dokładając, że mimo woli hetmańskiej, albo komu by to hetman poruczył, nie mają nigdy granic koronnych przechodzić ani wodą, ani ziemią, a pogotowiu w państwa sąsiednie wtargać albo wojować ich4. Dodajmy, że hetmani koronni – wielki i polny – lub wyznaczeni przez nich komisa- rze mieli pilnować określonej wielkości i składu rejestru kozackiego. Tyle że w konstytucji zapomniano ich określić. Ponadto starostom koronnym przykazano, aby nie dopuszczali do sprzedaży Kozakom broni, amunicji i prochu. Niższym urzędnikom lokalnym – wójtom i atamanom – pod karą śmierci polecono kontrolować przepływ ludzi i towarów pomię- dzy dobrami królewskimi i prywatnymi a stanicami kozackimi na Zaporożu5. Wyraźnie widać, że za tymi postanowieniami nie kryła się głębsza myśl polityczna; nikt nie myślał, jak sensownie określić status Kozaczyzny zaporoskiej i wprząc ją w ma- chinę wojenną Rzeczypospolitej. Było wręcz na odwrót – krótkowzroczni twórcy konstytucji sejmowej postanowili przemocą zorganizować życie Kozakom, co w oczywisty sposób stało się przyczyną nowych konfliktów. Jakby tego było mało, na wspomnianym sejmie uchwalono inną konstytucję – o rozdawnictwie dotąd niezagospodarowanych ziem ukraińskich na wieczność osobom szlacheckiego stanu zasłużonym Nam [królowi] i Rzeczypospolitej. Innymi słowy akt ten oznaczał pierwszą akcję kolonizacyjną na Ukra- inie, która, mimo ograniczonej skali, zaostrzyła sytuację społeczną6. Powstające latyfundia magnackie i napływ z Korony na Ukrainę szlachty – posesjona- tów i dzierżawców – podsycały konflikty na tle gospodarczym. Ludność chłopska coraz częściej wspierała mołojców w ich zbrojnych wystąpieniach. Kolejnym zarzewiem nie- pokojów stał się synod brzeski w 1596 roku, na którym w wyniku unii Kościoła katolickie- go z Cerkwią prawosławną został utworzony zależny od Stolicy Apostolskiej Kościół unicki. Podział społeczności prawosławnej na zwolenników unii (unitów) i jej przeciwni- ków (dyzunitów) miał dalekosiężne skutki, bowiem za jednym zamachem delegalizacji uległa Cerkiew prawosławna w Rzeczypospolitej, a jej członkom, a więc szlachcie ruskiej, wbrew konfederacji warszawskiej z 1573 roku ograniczono prawa społeczno-polityczne. Nie trzeba dodawać, że dzięki temu „uciskowi w wierze” szybko powstały warunki do 3 Cyt. za.: Władysław Serczyk, Na dalekiej Ukrainie. Dzieje Kozaczyzny do 1648 roku, Kraków 1984, s. 82. 4 Tamże, s. 83. 5 Siergij Lepjawko, Kozacki wijni kinca XVI st. w Ukraini, Czernyhiw 1996, s. 47. 6 Henryk Litwin, Napływ szlachty polskiej na Ukrainę 1569‒1648, Warszawa 2000, s. 20. 8 sojuszu Kozaków, chłopów i szlachty ruskiej, przy czym na obrońców prawosławia wyro- sła Kozaczyzna zaporoska. Powstania kozackie z końca XVI wieku nie były jeszcze bun- tami o charakterze masowym, zapowiadały jednak katastrofę, która spadła na Rzeczpospo- litą w połowie następnego stulecia. Na początku był zatarg W styczniu 1592 roku Jan Szostowicki, klient wojewody wołyńskiego księcia Janusza Ostrogskiego, w sądzie grodzkim w Łucku wniósł protest
Recommended publications
  • The Issue Regarding

    The Issue Regarding

    ZAPISKI HISTORYCZNE — TOM LXXIX — ROK 2014 Zeszyt 4 http://dx.doi.org/10.15762/ZH.2014.16 TOMASZ KEMPA (Toruń) THE ISSUE REGARDING “THE REFORM OF THE UNION” OF LUBLIN IN LITHUANIAN POLICY IN THE PERIOD OF THREE INTERREGNA FOLLOWING THE DEATH OF KING SIGISMUND AUGUSTUS (1572–1588) Key words: the Union of Lublin, particularism, interregnum, the Grand Duchy of Lithua- nia, the Polish-Lithuanian Commonwealth In 1569 a new Polish-Lithuanian union was concluded in Lublin; the union strengthened the political, economic and cultural relationship between the Polish Crown and the Grand Duchy of Lithuania. Both states were united in Krewo in 1385. Nevertheless, until 1569, the union was mostly personal – based on the sta- ble rule of the Jagiellons. In Lublin it was converted into a closer federation of the two countries (both of which kept their names and territory) united from that moment on not only by one monarch elected by both Poles and Lithuanians, but also by one common noble parliament, common foreign policy and defence, the same monetary system (with distinct state treasuries) and similar administrative structures1. Th us, in Polish historiography the Union of Lublin is referred to as the real union to emphasise the fact of there being a variety of real bonds connecting the two states and nations2. On the other hand, the circumstances of the conclusion of the new union in- fl uenced the divergent attitudes of the Poles and Lithuanians and aff ected the rela- tions between the nations, which is refl ected even in present times. Th at is why the circumstances and the fi nal outcome of the negotiations in Lublin should be re- called here since they determined the policy carried out by the Lithuanians during the interregna and following the death of the last Jagiellon on the Polish-Lithua- nian throne.
  • The Role of Bohdan Khmelnytskyi and the Kozaks in the Rusin Struggle for Independence from the Polish-Lithuanian Commonwealth: 1648--1649

    The Role of Bohdan Khmelnytskyi and the Kozaks in the Rusin Struggle for Independence from the Polish-Lithuanian Commonwealth: 1648--1649

    University of Windsor Scholarship at UWindsor Electronic Theses and Dissertations Theses, Dissertations, and Major Papers 1-1-1967 The role of Bohdan Khmelnytskyi and the Kozaks in the Rusin struggle for independence from the Polish-Lithuanian Commonwealth: 1648--1649. Andrew B. Pernal University of Windsor Follow this and additional works at: https://scholar.uwindsor.ca/etd Recommended Citation Pernal, Andrew B., "The role of Bohdan Khmelnytskyi and the Kozaks in the Rusin struggle for independence from the Polish-Lithuanian Commonwealth: 1648--1649." (1967). Electronic Theses and Dissertations. 6490. https://scholar.uwindsor.ca/etd/6490 This online database contains the full-text of PhD dissertations and Masters’ theses of University of Windsor students from 1954 forward. These documents are made available for personal study and research purposes only, in accordance with the Canadian Copyright Act and the Creative Commons license—CC BY-NC-ND (Attribution, Non-Commercial, No Derivative Works). Under this license, works must always be attributed to the copyright holder (original author), cannot be used for any commercial purposes, and may not be altered. Any other use would require the permission of the copyright holder. Students may inquire about withdrawing their dissertation and/or thesis from this database. For additional inquiries, please contact the repository administrator via email ([email protected]) or by telephone at 519-253-3000ext. 3208. THE ROLE OF BOHDAN KHMELNYTSKYI AND OF THE KOZAKS IN THE RUSIN STRUGGLE FOR INDEPENDENCE FROM THE POLISH-LI'THUANIAN COMMONWEALTH: 1648-1649 by A ‘n d r e w B. Pernal, B. A. A Thesis Submitted to the Department of History of the University of Windsor in Partial Fulfillment of the Requirements for the Degree of Master of Arts Faculty of Graduate Studies 1967 Reproduced with permission of the copyright owner.
  • “True Faith” and Salvation

    “True Faith” and Salvation

    Cahiers du monde russe Russie - Empire russe - Union soviétique et États indépendants 58/3 | 2017 Les terres de l’orthodoxie au XVIIe siècle “True Faith” and Salvation In the works of Ipatii Potii, Meletii Smotryts´kyi, and in early‑modern Ruthenian testaments « La juste foi » et le salut dans les travaux d’Ipatij Potij, de Meletij Smotryc´kyj et dans les premiers témoignages ruthènes Liliya Berezhnaya Electronic version URL: http://journals.openedition.org/monderusse/10103 DOI: 10.4000/monderusse.10103 ISSN: 1777-5388 Publisher Éditions de l’EHESS Printed version Date of publication: 1 July 2017 Number of pages: 435-464 ISBN: 978-2-7132-2697-7 ISSN: 1252-6576 Electronic reference Liliya Berezhnaya, ““True Faith” and Salvation”, Cahiers du monde russe [Online], 58/3 | 2017, Online since 01 July 2019, connection on 06 January 2021. URL: http://journals.openedition.org/ monderusse/10103 ; DOI: https://doi.org/10.4000/monderusse.10103 2011 LILIYA BEREZHNAYA “TRUE FAITH” AND SALVATION In the works of Ipatii Potii, Meletii Smotryts´kyi, and in early‑modern Ruthenian testaments1 Ipatii Potii (1541‑1613), a Polish‑Lithuanian senator and—after 1592—theo‑ logian,2 polemicist, and later Uniate Metropolitan of Kiev, was one of the main protagonists of the Church Union of Brest. Meletii Smotryts´kyi (ca. 1577‑1633) belonged to the next generation, was an archbishop, and the author of a popular Slavic grammar and a series of polemical works. Their biographies reflect the hesitations of both generations. Their writings show the tension between polemics and the pursuit of theological re‑conceptualization which was characteristic of an early‑modern borderland society.
  • Polish Battles and Campaigns in 13Th–19Th Centuries

    Polish Battles and Campaigns in 13Th–19Th Centuries

    POLISH BATTLES AND CAMPAIGNS IN 13TH–19TH CENTURIES WOJSKOWE CENTRUM EDUKACJI OBYWATELSKIEJ IM. PŁK. DYPL. MARIANA PORWITA 2016 POLISH BATTLES AND CAMPAIGNS IN 13TH–19TH CENTURIES WOJSKOWE CENTRUM EDUKACJI OBYWATELSKIEJ IM. PŁK. DYPL. MARIANA PORWITA 2016 Scientific editors: Ph. D. Grzegorz Jasiński, Prof. Wojciech Włodarkiewicz Reviewers: Ph. D. hab. Marek Dutkiewicz, Ph. D. hab. Halina Łach Scientific Council: Prof. Piotr Matusak – chairman Prof. Tadeusz Panecki – vice-chairman Prof. Adam Dobroński Ph. D. Janusz Gmitruk Prof. Danuta Kisielewicz Prof. Antoni Komorowski Col. Prof. Dariusz S. Kozerawski Prof. Mirosław Nagielski Prof. Zbigniew Pilarczyk Ph. D. hab. Dariusz Radziwiłłowicz Prof. Waldemar Rezmer Ph. D. hab. Aleksandra Skrabacz Prof. Wojciech Włodarkiewicz Prof. Lech Wyszczelski Sketch maps: Jan Rutkowski Design and layout: Janusz Świnarski Front cover: Battle against Theutonic Knights, XVI century drawing from Marcin Bielski’s Kronika Polski Translation: Summalinguæ © Copyright by Wojskowe Centrum Edukacji Obywatelskiej im. płk. dypl. Mariana Porwita, 2016 © Copyright by Stowarzyszenie Historyków Wojskowości, 2016 ISBN 978-83-65409-12-6 Publisher: Wojskowe Centrum Edukacji Obywatelskiej im. płk. dypl. Mariana Porwita Stowarzyszenie Historyków Wojskowości Contents 7 Introduction Karol Olejnik 9 The Mongol Invasion of Poland in 1241 and the battle of Legnica Karol Olejnik 17 ‘The Great War’ of 1409–1410 and the Battle of Grunwald Zbigniew Grabowski 29 The Battle of Ukmergė, the 1st of September 1435 Marek Plewczyński 41 The
  • Dariusz Milewski Between a Magnate and a Cossack : Two Marriages of Vasile Lupu’S Daughters

    Dariusz Milewski Between a Magnate and a Cossack : Two Marriages of Vasile Lupu’S Daughters

    Dariusz Milewski Between a magnate and a Cossack : two marriages of Vasile Lupu’s daughters Series Byzantina 6, 45-64 2008 Series Byzantina VI, pp. 45-64 Between a Magnate and a Cossack - - Two Marriages o f Vasile Lupu’s Daughters Dariusz Milewski, Warsaw In 1645 and 1652 the Moldavian hospodar Vasile Lupu arranged the marriages of his two daughters, Mary and Rosande, with the Lithuanian chamberlain, future voivod of Vilnius and Great Lithuanian Hetman Janusz Radziwiłł, and with Tymofiy (Tymish) Khmelnytsky, the son of the leader of the Cossack Revolt, who was considered in the Lithuanian-Polish Commonwealth and Moldavia as an inciter of peasant rebels. A real abyss divides the two marriages, contracted within only seven years. The first one, en­ tered into voluntarily and based upon the common aim of both sides to overcome political difficulties, brought respectability to both the hospodar and the Lithuanian magnate. At the same time it could be considered as a sign of the growing interest of the powerful Lithuanian-Polish Commonwealth in the Danubian region. The second marriage, forced on the hospodar, marked the beginning of the end of Polish influence in Moldavia and made apparent the weakness of the Lithuanian-Polish Commonwealth, which could no longer defend its Moldavian ally against the Cossacks. Both marriages were arranged be­ cause of political reasons - therefore their comparison would be an interesting attempt to look more closely at the political and cultural circumstances of the Lithuanian-Polish Commonwealth and Moldavia in the middle of the 17th century. The territory of the Moldavian hospodars, which had flourished during the times of Stephen the Great (1457-1504), came under Turkish influence; after the failure of the hos­ podar Petru Rareş in 1538 Moldavia was forced to accept an unfavorable tributary treaty and the loss of its south-eastern part, which began to be called Budziak.
  • Articles the Attitude of Ruthenian Magnates

    Articles the Attitude of Ruthenian Magnates

    ZAPISKI HISTORYCZNE — TOM LXXXIV — ROK 2019 Zeszyt 4 Articles http://dx.doi.org/10.15762/ZH.2019.36 TOMASZ KEMPA (Nicolaus Copernicus University in Toruń) The Attitude of Ruthenian Magnates and Nobles toward the Union of Lublin (1569) and the Problem of the Autonomy of Ukrainian Lands* within the Polish-Lithuanian Commonwealth Key words: magnates, nobles, Ruthenia, Ukraine, Union of Lublin, law, Orthodoxy, Po lonization, Catholicization The Polish-Lithuanian Union, signed in Lublin in 1569, has long aroused great interest among successive generations of historians. It is caused not only by the importance of this event, but also by the fact the Union was being con- sidered through the prism of historical debate, which was contested among Poles and Lithuanians in the era of the Sejm of Lublin and also after its con- clusion. This approach to the problem ensured that scholars often overlooked the important issue of the attitude towards the Union of Lublin of the Ruthe- nian nobility from the Ukrainian lands, which, before 1569, belonged to the Grand Duchy of Lithuania, and which were incorporated into the Kingdom of Poland at the Union of Lublin in 1569. All these territories had much in * The term ‘Ukraine’ (or the ‘Ukrainian lands’) usually referred the Kyiv and Bratslav voivodeships in the last decades of the 16th and in the first half of the 17th century. Volhynia was treated as a separate region. After incorporating the land of Chernihiv into the Commonwealth (after the war with Muscovy in 1619), it was also considered as a part of the Ukrainian lands.
  • Non De Fide, Sed De Securitate Pacis.1 Faith and Politics in the Views of Protestants in the Polish‑Lithuanian Commonwealth, 1631‑32

    Non De Fide, Sed De Securitate Pacis.1 Faith and Politics in the Views of Protestants in the Polish‑Lithuanian Commonwealth, 1631‑32

    Odrodzenie i Reformacja w Polsce PL ISSN 0029‑8514 Special Issue Urszula Augustyniak (Warsaw) Non de Fide, Sed de Securitate Pacis.1 Faith and Politics in the Views of Protestants in the Polish‑Lithuanian Commonwealth, 1631‑32 Traditionally, political views of Polish Protestants are investigated in the context of struggle for the so‑called religious tolerance, although at the time the Warsaw Confederation was regarded not as an ‘edict of tolera‑ tion’ but a guarantee of estate privileges and a principle of the political system of the Commonwealth. Mirosław Korolko’s analysis of political arguments used in the controversy over the Confederation2 – on a par with denominational, historiosophical, legal and socio‑economic argu‑ mentation – does not explain the relation between propaganda activity and actual attitudes of Protestants as citizens. Different from Catholic, the views of Polish and Lithuanian Protes‑ tants on the relationship between religion and politics – for instance, on the genesis of monarchical power and its obligations towards the state, the subordination of the clergy to general laws, the right of the subjects to resist edicts in conflict with the laws of God – were the result of doctrinal premises formulated in the twentieth chapter of John Calvin’s Institutio religionis christianae3 and in the Sandomierz 1 A. S. Radziwiłł, Memoriale rerum gestarum in Polonia 1632‑1656, ed. by A. Przyboś and R. Żelewski, Wrocław, 1968, vol. 1, p. 85: a quote from the polemics of K. Radziwiłł and M. Ostroróg, 30 October 1632. 2 M. Korolko, Klejnot swobodnego sumienia. Polemika wokół konfederacji warszawskiej w latach 1573‑1658, Warsaw, 1974.
  • Rejestr Pospolitego Ruszenia Księstw Oświęcimskiego I Zatorskiego Z 18 Października 1621 Roku

    Rejestr Pospolitego Ruszenia Księstw Oświęcimskiego I Zatorskiego Z 18 Października 1621 Roku

    RES HISTORICA 42, 2016 DOI: 10.17951/rh.2016.42.353-377 Jacek Pielas (Uniwersytet Jana Kochanowskiego w Kielcach) Rejestr pospolitego ruszenia księstw oświęcimskiego i zatorskiego z 18 października 1621 roku The Registry of the General Levy in the Duchies of Oświęcim and Zator, 18 October 1621 STRESZCZENIE Przedmiotem edycji źródłowej jest nieznany dotąd rejestr pospolitego ruszenia księstw oświęcimskiego i zatorskiego spisany 18 października 1621 r. pod Lwowem w związku z przeprowadzonym popisem. Jak wiadomo, rejestry z popisów stanowią pod- stawowy rodzaj źródeł, służący badaniu organizacji, liczebności i funkcjonowania po- spolitego ruszenia w dawnej Polsce. Ich wartość polega przede wszystkim na ukazaniu organizacji i liczebności pospolitego ruszenia powiatów, ziem i województw. Publiko- wany rejestr jest jedynym dotąd rejestrem pospolitego ruszenia z terenu województwa krakowskiego z okresu wojny chocimskiej 1621 r. Według niego obowiązek stawienia się w pospolitym ruszeniu osobiście wypełniło 67 szlachciców, 26 wystawiło poczty, ale nie brało osobistego udziału w wyprawie, 19 pocztów przysłały wdowy w związku z użytko- waniem dóbr mężowskich, z zamieszkanych przez drobną szlachtę dwu wsi wystawiono 2 konie, natomiast 3 miasta położone w obrębie obu księstw, tj. Oświęcim, Kęty i Wadowi- ce dostarczyły łącznie 13 pieszych. Słowa kluczowe: szlachta, pospolite ruszenie, rejestr, popis, księstwa oświęcimskie i zatorskie Przedmiotem niniejszej edycji źródłowej jest rejestr pospolitego rusze- nia księstw oświęcimskiego i zatorskiego spisany 18 października 1621 r. pod Lwowem w związku z przeprowadzonym popisem. Rejestry z popisów (także z okazowań) stanowią podstawowy rodzaj źródeł służący badaniu organizacji, liczebności i funkcjonowania pospoli- 354 J PEACEK I LAS tego ruszenia w dawnej Polsce1. Ich wartość polega przede wszystkim na ukazaniu organizacji i liczebności pospolitego ruszenia powiatów, ziem i województw.
  • The Triumphant Genealogical Awareness of the Nobility In

    The Triumphant Genealogical Awareness of the Nobility In

    LITHUANIAN HISTORICAL STUDIES 22 2018 ISSN 1392-2343 PP. 29–49 THE TRIUMPHANT GENEALOGICAL AWARENESS OF THE NOBILITY IN THE GRAND DUCHY OF LITHUANIA IN THE 17TH AND 18TH CENTURIES Agnė Railaitė-Bardė (Lithuanian Institute of History) ABSTRACT This article attempts to show how the manifestation of ancestors was expressed in the genealogical awareness of the nobility in the Grand Duchy of Lithuania, using publications to mark special occasions in the 17th and 18th centuries, genealogical trees and diagrams. The research seeks to establish what effect the exaltation of various battles had on the genealogical memory of the nobility in the Grand Duchy, bearing in mind the context of its involvement in one of the most famous battles it ever fought. The genealogical sources mentioned were examined in order to ascertain which battles and what memories of the commanders who fought in them were important to the genealogical awareness of the nobility, and why this memory was selective, for some battles and notable heroes from these battles are remembered and glorified, while others are simply forgotten. Memories of which battles were important to the genealogical presentation of certain families, how was it expressed, and in what period were the ancestors who participated in these battles remembered? The first part of the study presents the memory of ancestors as soldiers, and the ways this memory was expressed. The second part focuses on an- cestors who distinguished themselves in specific battles, and which family members who participated in battles are remembered and honoured, in this way distinguishing them from other ancestors. KEYWORDS: Grand Duchy of Lithuania; nobility; genealogical awareness; militaristic; heraldry.
  • Warfare, State and Society on the Black Sea Steppe, 1500-1700

    Warfare, State and Society on the Black Sea Steppe, 1500-1700

    Warfare, State and Society on the Black Sea Steppe, 1500–1700 In the sixteenth and seventeenth centuries Muscovy waged a costly struggle against the Crimean Khanate, the Ottoman Empire, and the Polish-Lithuanian Commonwealth for control of the fertile steppe above the Black Sea. This was a region of great strategic and economic importance – arguably the pivot of Eurasia at the time. Yet, this crucial period in Russia’s history has, up until now, been neglected by historians. Brian L. Davies’s study provides an essential insight into the emergence of Russia as a great power. The long campaign took a great toll upon Russia’s population, economy, and institutions, and repeatedly frustrated or redefi ned Russian military and diplo- matic projects in the West. The struggle was every bit as important as Russia’s wars in northern and central Europe for driving the Russian state-building process, forcing military reform and shaping Russia’s visions of Empire. Warfare, State and Society on the Black Sea Steppe, 1500–1700 examines the course of this struggle and explains how Russia’s ultimate prevalence resulted from new strategies of military colonization in addition to improvements in army command-and-control, logistics, and tactics. Brian L. Davies is Associate Professor of History at the University of Texas at San Antonio. His publications include State Power and Community in Early Modern Russia: The Case of Kozlov, 1635–1649 (2004). Warfare and History General Editor Jeremy Black Professor of History, University of Exeter Air Power in the Age of Total War Modern Chinese Warfare, Warfare in Atlantic Africa, 1500– John Buckley 1795–1989 1800: Maritime Confl icts and the Bruce A.
  • Księstwa Rzeczpospolitej Państwo Magnackie Jako Region Polityczny

    Księstwa Rzeczpospolitej Państwo Magnackie Jako Region Polityczny

    1 INSTYTUT GEOGRAFII I PRZESTRZENNEGO ZAGOSPODAROWANIA IM. STANISŁAWA LESZCZYCKIEGO POLSKA AKADEMIA NAUK PRACE GEOGRAFICZNE NR 238 2 GEOGRAPHICAL STUDIES No. 238 THE DUCHIES OF THE POLISH-LITHUANIAN COMMONWEALTH THE MAGNATE LORDSHIP AS A POLITICAL REGION 3 INSTYTUT GEOGRAFII I PRZESTRZENNEGO ZAGOSPODAROWANIA IM. STANISŁAWA LESZCZYCKIEGO POLSKA AKADEMIA NAUK PRACE GEOGRAFICZNE NR 238 Mariusz Kowalski KSIĘSTWA RZECZPOSPOLITEJ PAŃSTWO MAGNACKIE JAKO REGION POLITYCZNY WARSZAWA 2013 4 KOMITET REDAKCYJNY REDAKTOR: Grzegorz Węcławowicz CZŁONKOWIE: Jerzy Grzeszczak, Barbara Krawczyk, Jan Matuszkiewicz, Jerzy J. Parysek RADA REDAKCYJNA Bolesław Domański, Adam Kotarba, Jan Łoboda, Andrzej Richling, Jan S. Kowalski, Andrzej Lisowski, Eamonn Judge, Lydia Coudroy RECENZENCI TOMU Urszula Augustyniak, Marek Sobczyński ADRES REDAKCJI PRAC GEOGRAFICZNYCH IGiPZ PAN ul. Twarda 51/55, 00–818 Warszawa Zgłoszenie pracy do druku jest jednoznaczne z wyrażeniem zgody na opublikowanie w wersji papierowej i elektronicznej Opracowanie redakcyjne i techniczne: Ewa Jankowska Zdjęcie na okładce: fragment mapy Magni Ducatus Lithuaniae... (wydanie z 1613 r.) © Copyright by Instytut Geografi i i Przestrzennego Zagospodarowania PAN im. Stanisława Leszczyckiego, Warszawa 2013 PL ISSN 0373-6547 ISBN 978-83-61590-27-9 Łamanie wykonano w IGiPZ PAN Druk i oprawa: Drukarnia Klimiuk ul. Zwierzyniecka 8A, 00-719 Warszawa 5 SPIS TREŚCI 1. Wstęp ...............................................................................................................................9 2. Perspektywa
  • Miscellanea Historico-Archivistica Tom 22

    Miscellanea Historico-Archivistica Tom 22

    Miscellanea Historico-Archivistica, t. XXII ISSN 0860–1054 Jarosław Zawadzki (Archiwum Główne Akt Dawnych, Warszawa) PRÓBA UTWORZENIA GDAŃSKIEJ FAKTORII HANDLOWEJ W WIELKIM KSIĘSTWIE LITEWSKIM W XVII WIEKU Dnia 27 X 1629 r. Janusz Kiszka, wojewoda połocki, starosta parnawski i bol- nicki podarował swej żonie Krystynie z Druckich Sokolińskich dobra Czaśniki z folwarkiem Smolany, w województwie połockim1. Już trzy dni później, 30 paź- dziernika, Kiszczyna zawarła z mieszczaninem gdańskim Abrahamem Jona- szewiczem umowę na sprzedaż tych dóbr. Zachowały się trzy dokumenty do tej niezwykłej transakcji: oświadczenia zainteresowanych stron oraz brulion listu polecającego, prawdopodobnie Janusza Kiszki, dla Jonaszewicza i swego sługi rękodajnego, Jana Romaszewicza, który miał negocjować dalsze warunki umo- wy. Jak napisał Jonaszewicz, będąc zesłany od ich mościów panów obywatelów miasta gdańskiego na upatrzenie majętności z puszczami i portem do spławów wodnych, których oni sobie nabyć życzą, uznał Czaśniki za spełniające te kryteria. Zawarł więc z Kiszkami umowę, na mocy której gdańszczanie wypłacić mieli im w uzgodnionym miejscu na zamku wileńskim, przy aktach grodzkich w cztery tygodnie „po gromnicach” 1630 r. 145 tys. złp. a osobliwie samej — — pani wojewodziny na pierścień zupełnie 10 tysięcy złotych polskich. W tym samym czasie miał przekazać Kiszkom po „cugu woźników przednich” od obywateli gdańskich, za co Kiszkowie mieli ustąpić tę majętność zgodnie z przekazanym mu inwentarzem. Warowali sobie przy tym — — pan wojewoda i z jej miłością to postanowienie wyżej wyrażone ze mną uczyniwszy, iż ich mość panowie obywatele miasta gdańskiego za przybyciem swym dla objęcia tej majętności sobie od ich mościów przedanej względem uczynienia sobie od ich mościów tak dobrej i zacnej majętności z chęci swej przyjaciel- skiej dobrą poprawkę ich mościom uczynić będą chcieli.