Flori Bruqi - Diademë letrare IV 1 Flori Bruqi - Diademë letrare IV 2 Flori Bruqi - Diademë letrare IV FLORI BRUQI DIADEMË LETRARE IV 3 Flori Bruqi - Diademë letrare IV 4 Flori Bruqi - Diademë letrare IV FLORI BRUQI DIADEMË LETRARE IV Tiranë,2020 5 Flori Bruqi - Diademë letrare IV Titulli : Ddiademë letrare IV Autori: Flori Bruqi Redaktor: Akademik Prof. Dr. Skender Kodra, Ph.D Recenzent: Izet Duraku Recenzent: Rexhep Shahu Arti grafik: Blendi Botues: Klubi i Poezisë © Të gjitha të drejtat janë të Flori Bruqit ISBN 978-9928-4538-8-4 Shtypshkronja Vision Print Prishtinë Tiranë, 2020 6 Flori Bruqi - Diademë letrare IV FLORI BRUQI DIADEMË LETRARE IV Tiranë, 2020 7 Flori Bruqi - Diademë letrare IV 8 Flori Bruqi - Diademë letrare IV P a r a t h ë n i e DARDANIA NUK MASHTROHET MA ! Asht e vertetë se t’ huejtë na i vune piramidat e kufinit rretherrotull nepër Trojet tona, po asnjëherë Shqiptarët, Vllaznit tonë nder ata Troje, nuk i kanë konsiderue “të huej”! E shka asht ma e keqja, robnuesve shekullor ju njoh edhe e drejta e sundimit t’ atyne. Vetem buken dhe ujin nuk mujten me ua ndalue... E Shqiptarët vazhdueme mos me ua ndrrue emnat asnjenes as tjetrit... E kur donin me e kerkue t’ uritun thirrnin: “O Nanë, due bukë e pak ujë!”... Kjo i shtynte baballarët e tyne me ua vue emnin Flori, që donmethanë “I artë”. 9 Flori Bruqi - Diademë letrare IV Një prej Tyne asht edhe Flori Bruqi, per të cilin jam tue shkrue sot këta pak rreshta... Na njohu Nana Shqipni dhe vetem dashunia per Té, pra deshira me i hy në zemer Asaj!.. Na dukej punë e vështirë po, asnjenit e pamujtun ose me pengesa të pakapercyeshme... Asnjëherë nuk më bjen nder mend si u njoha me Florin, vetem kujtoj, se gjithnjë jemi marrë vesht mirë, dhe pa u njoh fare, me gjithë ndryshimin e moshës jemi mirkuptue. Asnjë hije dyshimi nuk ka pasë ndermjet nesh me gjithë distancen e larget ku ishim. Shqiptarët kuptohen shumë mirë kur Ata, kanë qellime të perbashkëta dhe të kjarta! Flori gjithmonë ua ka gjetë vendin e duhun artikujve të mij, e ndoshta, edhe ka kerkue edhe të tjera figura me pasunue permbajtjen dhe paraqitjen e tyne estetike per lexuesit. Po të njajten gja Flori e ban pa asnjë pritesë edhe per materialet e të tjerve... Kjo cilsi e Florit asht shumë domethanse kur, njeriu don me kuptue kjartë qellimin e paster të Tij. E kjo cilsi shihet edhe tek libri i fundit, që kemi në dorë dhe per të cilin po shkruejmë. Tabelat dhe ilustrimet shkencore të bajnë me harrue anen estetike në tekstet, të cilat jo vetem janë të sakta po, edhe të kuptueshme per lexuesin. Ana estetike e tyne asht ajo që nuk të lejon me u shkëputë pa shkue deri në fund të temës që trajton autori i librit. Duhet pranue se Flori Bruqi sot asht mjeshter per zberthimin e temave shkencore, tue ju pershtatë sejcilit lexues që merr në dorë botimet kohore të tijat, dhe asnjeni nuk mund të shkëputet pa shkue deri tek rreshti i fundi, ku mbetë i habitun “si mbaroi kaq shpejt !” I nderuem lexues, mos harro se Flori Bruqi, asht nder të paktit që din me zgjedhë! 10 Flori Bruqi - Diademë letrare IV E kjo zgjedhje me kaq mjeshtri tregon kulturë, po edhe perkushtim ndaj së mires. Ja disa tema që nuk na lanë me u shkëputë nga studjuesi dhe Profesori ynë i nderuem: “Çështja shqiptare dhe prejardhja gjenetike e tyre”; “Rritja demografike e popullatës në Shqipëri gjatë viteve 70 e bëntë atë një rast përjashtimisht interesant në bllokun lindor.”; “Si u bënë heronj të Serbisë kriminelët e turpit?”; “Serbia përkrah kriminelët e luftës dhe dënon kritikët e tyre”; “Shqiptarëve ua prisnin kokat dhe bënin llampa me kafkat e tyre!”; “Askush nuk mund ta mashtrojë më popullin e Kosovës !..”, që per mendimin tim zen një vend të veçantë në krijimtarinë e Tij… E shikueme në prizmin Atdhetar e letrar. Perkushtimi i Tij në këte fushë shihet ma kjartë se kudo tek detyra që Flori Bruqi, ban si Kryeredaktor përgjegjës i web faqës elektronike “Agjencioni Floripress” (2005). Tue mos harrue asnjëherë qellimin e madh të Flori Bruqit: Dashuninë per Atdhe, duhet të ndalohemi një çast dhe, të veshtrojmë me kujdes suksesin e madh që gëzojmë sot, kur në mes nesh kemi njëProf.Dr. Flori Bruqi, PH.D., me cilsi të shkelqyeshme Shqiptari... Per të cilin, Dardania e Lirë, si dhe Akademia e Shkencave dhe Arteve në SH.B.A., duhet të krenohen... Fritz Radovani Melbourne, 25 Mars 2019. 11 Flori Bruqi - Diademë letrare IV 12 Flori Bruqi - Diademë letrare IV LETËRSIA MODERNE SHQIPTARE NË KOSOVË DHE DIASPORË E pasur dhe e bukur është gjuha jonë shqipe, nga e cila shqiptarët krijuan një kult të vërtetë; megjithëkëtë është fare pak e zhvilluar: rrethana historike krejt të posaçme dhe sidomos një sundim i huaj prej më shumë se 5 shekujsh i vonuan për një kohë shumë të gjatë çdo farë rilindje kulturale popullit shqiptar të dashuruar për liri. Do t`i lëmë mënjanë, edhe folklorin, i cili më vete do të mbushte një kapitull shumë interesant, edhe atë sërë të gjatë prodhimesh religjioze që pati filluar qysh në shekullin e 15-të, rëndësia e të cilëve është sidomos gjuhësore; e atëherë do të shohim se pjesa e dytë e shekullit të kaluar shënon shfaqjen e veprave të para letrare,që si me thënë mund të merren për themelet e letërsisë sonë moderne. 13 Flori Bruqi - Diademë letrare IV Pjesa e letërsisë shqiptare që zhvillohej në Kosovë, kishte afërsisht këto shenja paradalluese: e shkëputur nga letërsia amë dhe nga një pjesë e traditës letrare, ajo pothuajse nuk ishte fare në kontakt me të dhe nuk ishte e informuar për atë që ndodhte në fushën e letërsisë brenda kufirit të shtetit shqiptar. Edhe para luftës, në Kosovën letrare herë pas here ilegalisht, mbase edhe mund të depërtonte ndonjë vepër ose autor nga periudha e viteve 1930, kryesisht përmes atyre pak nxënësve që shkolloheshin aso kohe në Shqipëri. Pas luftës, në vitet 1950, krijuesit e parë të letërsisë shqiptare në Kosovë, për mbështetje kishin kryesisht letërsinë gojore (të pasur), fare pak vepra nga fondi letrar i traditës si dhe përvojat e huaja letrare, në radhë të parë ato sllave. Nga emrat e shkrimtarëve, të cilët e kishin filluar veprimtarinë e vet letrare para luftës, do të përmendim këtu vetëm Esat Mekulin , Hivzi Sulejmanin. Esat Mekuli u shqua me lirikën e angazhuar shoqërore dhe kombëtare të shkruar gjatë viteve 1930, ndërsa Hivzi Sylejmani solli përvojën e parë më serioze në llojin e prozës së gjatë me romanin dy vëllimesh "Njerëzit I" dhe "Njerëzit Il", si dhe "Fëmijët e lumit tim". Para tyre Hivzi Sulejmani do të shkruante disa nga tregimet, që edhe sot tingëllojnë moderne. Ishte poezia ajo që arriti majat e letërsisë shqiptare në Kosovë, duke filluar nga fundi i viteve 1950 e sidomos me emrat: Mark Krasniqi,Din Mehmeti, Fahredin Gunga, Rrahman Dedaj, Enver Gjerqeku, Azem Shkreli, Ali Podrimja, Besim Bokshi, Eqrem Basha, Sabri Hamiti etj. Ndërsa në prozë dallohen: Anton Pashku, Ramiz Kelmendi, Azem Shkreli, Nazmi Rrahmani, Rexhep Qosja, Mehmet Kraja, Musa Ramadani, Iljaz Prokshi, Agim Vinca, Nuhi Vinca etj. 14 Flori Bruqi - Diademë letrare IV Edhe në Kosovë shumë shkrimtarë patën fatin të burgosen, të persekutohen apo të arratisen e të jetojnë jashtë truallit të tyre (Adem Istrefi etj). Pushteti serb ushtronte dhunën më të egër ndaj intelektualëve që me pushtetin e fjalës përpiqeshin të afirmonin vlerat kombëtare shqiptare. Kështu e pësuan rreptë nga kjo censurë: Adem Demaçi, Ramadan Rexhepi, Kapllan Resuli (i cili pasi u arratis në Shqipëri u burgos edhe këtu) etj. Krahas letërsisë shqiptare që krijohej dhe botohej kryesisht në Prishtinë, ajo krijohej dhe botohej edhe në mesin e shqiptarëve të Maqedonisë, kryesisht me prozën dhe poezinë e Murat Isakut, Teki Dervishit, Abdylazis Islamit, e më pas, me veprën letrare të Resul Shabanit, Adem Gajtanit, Agim Vincës, Din Mehmetit etj. Vlen të përmendet dhe një personalitet i shquar i kulturës, Luan Starova, (shqiptari më i përkthyer sot pas Ismail Kadaresë), por shumica e veprave të tij nuk janë në gjuhën shqipe. Letërsia moderne shqiptare në diasporë Edhe pse e zhvilluar në kushte të një izolimi gjeografik e ideologjik, fati dhe perspektiva e letërsisë bashkëkohore shqiptare duhet vështruar në një kontekst dhe më të gjerë gjeografik, d.m.th dhe përtej kornizës ngushtësisht nacionale. Pavarësisht nga zhvillimet brenda Republikës së Shqipërisë, si dhe brenda viseve etnike si: Kosovë, Maqedoni, Mali i Zi, kjo letërsi pati dhe njohu zhvillime dhe në diasporë. Sa i takon zhvillimeve të saj në diasporë, letërsia shqiptare mund të shikohet gjeografikisht brenda dy vatrave: Vatra historike e diasporës shqiptare: Itali, Greqi, Rumani, Bullgari, Turqi etj. Vatra të reja të diasporës shqiptare: Gjermani, Shtetet e Bashkuara të Amerikës, etj. 15 Flori Bruqi - Diademë letrare IV Zhvillimet më të rëndësishme të letërsisë bashkëkohore shqiptare në diasporë ndodhën në Itali, aty ku sot e kësaj dite jetojnë rreth 90.000 arbëreshë, që vazhdojnë të flasin shqipen. Në përgjithësi mund të thuhet se një "rilindje" e letërsisë arbëreshe ndodhi diku rreth fundit të viteve 1950, kur dhe nisi të botohej revista "Shejzat" nga Ernest Koliqi në Romë e më pas revistat "Zgjimi", "Katundi ynë", "Zjarri", "Zëri i Arbëreshëvet", "Lidhja", "Bota shqiptare" etj. Këto revista ndikuan në krijimin dhe publikimin e një brezi poetësh e shkrimtarësh që shkruan në arbërisht. Veç të tjerash, një pjesë e tyre funksionoi dhe funksionon dhe si shtëpi botuese, duke publikuar kolana të tëra me poezi dhe vepra të tjera letrare. Ndër shkrimtarët më të rëndësishëm të kësaj vatre duhen përmendur: Françesk Solano (1914), i njohur me pseudonimin Dushko Vetmo, i lindur në Kozencë.