P O L S K I E T O W A R Z Y S T W O E N T O M O L O G I C Z N E P O L I S H E N T O M O L O G I C A L S O C I E T Y ISSN 0138-0737 WIADOMOŚCI ENTOMOLOGICZNE (ENTOMOLOGICAL NEWS) XXIII, Suplement 2 OCHRONA OWADÓW „Parki narodowe i rezerwaty przyrody w Polsce jako naturalne ostoje europejskiej fauny owadów” POZNAŃ 2004 Konferencja Naukowa nt.: „Ochrona owadów – Parki narodowe i rezerwaty przyrody w Polsce jako naturalne ostoje europejskiej fauny owadów” Białowieża, 17–19 września 2004 pod honorowym patronatem: J. M. Prof. dr hab. ERWINA WĄSOWICZA – Rektora Akademii Rolniczej im. A. Cieszkowskiego w Poznaniu zorganizowana przez: POLSKIE TOWARZYSTWO ENTOMOLOGICZNE BIAŁOWIESKI PARK NARODOWY KATEDRĘ ENTOMOLOGII AR W POZNANIU przy udziale sponsorów: REGIONALNEJ DYREKCJI LASÓW PAŃSTWOWYCH W POZNANIU NADLEŚNICTWA HAJNÓWKA P O L S K I E T O W A R Z Y S T W O E N T O M O L O G I C Z N E P O L I S H E N T O M O L O G I C A L S O C I E T Y WIADOMOŚCI ENTOMOLOGICZNE (ENTOMOLOGICAL NEWS) XXIII, Suplement 2 OCHRONA OWADÓW „Parki narodowe i rezerwaty przyrody w Polsce jako naturalne ostoje europejskiej fauny owadów” POZNAŃ 2004 Redakcja Lech BUCHHOLZ – redaktor naczelny, Jaroslaw BUSZKO, Janusz NOWACKI, Małgorzata OSSOWSKA, Paweł SIENKIEWICZ – sekretarz, Andrzej SZEPTYCKI, Bogdan WIŚNIOWSKI – zastępca redaktora naczelnego Tłumaczenia, oraz weryfikacja tekstów w języku angielskim: Bogdan WIŚNIOWSKI Projekt graficzny znaczka PTEnt. wykonał Tomasz MAJEWSKI Copyright © by Polskie Towarzystwo Entomologiczne and PRODRUK Poznań 2004 ISSN 0138-0737 ISBN 83-88518-89-5 Wydano z pomocą finansową Komitetu Badań Naukowych Adres redakcji ul. Dąbrowskiego 159, 60-594 Poznań, tel. (61) 848 79 19 Wydanie I. Nakład 300 + 25 egz. Ark. druk. 14,5. Ark. wyd. 16. Druk ukończono we wrześniu 2004 r. Skład i druk: PRODRUK, ul. Błażeja 3, 61-611 Poznań, tel.: (61) 822 90 46. WIADOMOŚCI ENTOMOLOGICZNE T. 23, Suplement 2 OCHRONA OWADÓW „Parki narodowe i rezerwaty przyrody w Polsce jako naturalne ostoje europejskiej fauny owadów” Poznań 2004 TREŚĆ Józef BANASZAK i inni – Przegląd badań inwentaryzacyjnych nad owadami w parkach narodowych Polski . 5 Stanisław CZACHOROWSKI i inni – Europejskie ostoje entomofauny – chruściki (Trichoptera) obszarów chronionych Europy Środkowej i Wschodniej . 57 Jerzy M. GUTOWSKI, Bogdan JAROSZEWICZ – Puszcza Białowieska jako ostoja euro- pejskiej fauny owadów . 67 Jerzy J. LIPA – Obce gatunki inwazyjne zagrożeniem dla entomofauny Europy i Polski . 89 Sebastian PILARCZYK, Daniel GAJ, Jacek SZWEDO – Piewiki (Hemiptera: Fulgoromor- pha, Cicadomorpha) parków narodowych w Polsce . 99 Komunikaty naukowe . 111 Lista uczestników Konferencji . 221 CONTENTS Józef BANASZAK et al. – A review of inventory research on insects in the national parks of Poland . 5 Stanisław CZACHOROWSKI et al. – European refuges of entomofauna – caddisflies (Trichoptera) in protected areas in Central and Eastern Europe . 57 Jerzy M. GUTOWSKI, Bogdan JAROSZEWICZ – Białowieża Primeval Forest as a refuge of the European entomofauna . 67 Jerzy J. LIPA – Alien invasive species – a threat for entomofauna of Europe and Poland . 89 Sebastian PILARCZYK, Daniel GAJ, Jacek SZWEDO – Planthoppers and leafhoppers (Hemiptera: Fulgoromorpha, Cicadomorpha) of the national parks in Poland . 99 Communications . 111 List of the Conference members . 221 Wiad. entomol. 23 Supl. 2: 5-56 Poznań 2004 Przegląd badań inwentaryzacyjnych nad owadami w parkach narodowych Polski A review of inventory research on insects in the national parks of Poland JÓZEF BANASZAK 1, JAROSŁAW BUSZKO 2, STANISŁAW CZACHOROWSKI 3, WIESŁAWA CZECHOWSKA 4, GRZEGORZ HEBDA 5, ANNA LIANA 4, JERZY PAWŁOWSKI 6, ANDRZEJ SZEPTYCKI 6, PRZEMYSŁAW TROJAN 4, PIOTR WĘGIEREK 7 1 Akademia Bydgoska im. Kazimierza Wielkiego, Instytut Biologii i Ochrony Środowiska, ul. Chodkiewicza 30, 85-064 Bydgoszcz 2 Uniwersytet Mikołaja Kopernika, Instytut Ekologii i Ochrony Środowiska, ul. Gagarina 9, 87-100 Toruń 3 Uniwersytet Warmińsko-Mazurski, Katedra Ekologii i Ochrony Środowiska, ul. Żołnierska 14, 10-561 Olsztyn 4 Muzeum i Instytut Zoologii PAN, ul. Wilcza 64, 00-679 Warszawa 5 Uniwersytet Opolski, Zakład Zoologii, ul. Oleska 22, 45-052 Opole 6 Instytut Systematyki i Ewolucji Zwierząt PAN, ul. Sławkowska 17, 31-016 Kraków 7 Uniwersytet Śląski, Katedra Zoologii, ul. Bankowa 9, 40-161 Katowice ABSTRACT: The paper contains a short overview of research in the Polish national parks. National parks are the most vauable areas of natural resources and faunistic surveys were conducted in the most of them. However, the state of knowledge of entomofauna in particu- lar parks is very different. Some parks with long tradition, like Białowieża National Park and Tatra National Park, are far better investigated than recently created parks. Compara- tive presentation of results is shown in table (Tab. III). Genral conclusions and recommen- dation for further research are also included. KEY WORDS: Insecta, inventory research, national parks, Poland. 6 J. BANASZAK, J. BUSZKO, S. CZACHOROWSKI, W. CZECHOWSKA, G. HEBDA i inni Najskuteczniejszą formą ochrony fauny owadów jest zachowanie ich śro- dowiska naturalnego. Parki narodowe, obok rezerwatów przyrody, najlepiej spełniają tę rolę. Ponieważ parki narodowe zwykle są obszarami atrakcyjny- mi przyrodniczo, od dawna były miejscem eksploracji faunistycznych. Opra- cowanie to jest pierwszą próbą kompleksowej oceny stanu rozpoznania fau- nistycznego naszych parków narodowych. Zakres tematu wymagał opinii wielu specjalistów, do których inicjatorzy tego opracowania zwrócili się z prośbą o przygotowanie krótkiej oceny. Wykonanie tego ambitnego zada- nia było niezmiernie trudne, biorąc pod uwagę bardzo zróżnicowany stopień rozpoznania faunistycznego poszczególnych rzędów. Stąd też wynika różna objętość i forma zawartch tu opracowań. Nie wszystkie rzędy owadów udało się ująć w niniejszym opracowaniu (Plecoptera, Psocoptera, Mallophaga, Si- phunculata, Strepsiptera, Mecoptera). Przyczyną był głównie brak badań nad tymi grupami w parkach narodowych lub brak specjalistów zajmujących sie nimi obecnie. Proponowane opracowanie z pewnością jest dalekie od zamie- rzonego celu, jednakże daje, jak sadzimy, przynajmniej ogólny obraz stanu zbadania fauny owadów najbardziej wartościowych przyrodniczo obszarów w kraju (Tab. III). Może też stanowić punkt wyjścia do opracowania strategii badań nad różnorodnością gatunkową fauny krajowej oraz być pomocne w opracowywaniu planów ochrony parków narodowych. Autorzy składają gorące podziękowania osobom, które dostarczyły do- datkowych informacji, a w szczególności prof. dr hab. K. BARTKOWSKIEJ (Poznań), prof. dr hab. W. CZECHOWSKIEMU (Warszawa), dr B. WIŚNIOW- SKIEMU (Ojców), dr J. PAKULNICKIEJ i J. Kaźmierskiemu (Olsztyn), dr M. KŁONOWSKIEJ-OLEJNIK (Kraków) i dr P. BUCZYŃSKIEMU (Lublin). Ser- deczne podziekowania należą się również mgr Annie LEWANDOWSKIEJ (Bydgoszcz) za scalenie tekstu oraz jego wstępne opracowanie redakcyjne. Owady bezskrzydłe Apterygota (A. SZEPTYCKI) Zarówno liczebność, jak i stan zbadania poszczególnych grup, zalicza- nych (dawniej!) do Apterygota, jest bardzo zróżnicowany. Będzie wiec omó- wiony dla każdej grupy osobno. Thysanura dzielone są obecnie na dwa rzędy: Microcoryphia i Zygento- ma (przerzutki i rybiki). Oba są w Polsce bardzo nielicznie reprezentowane, odpowiednio przez 5 i 3 gatunki. Nigdy nie były systematycznie badane, po- jedyncze dane dotyczące przerzutek są przeważnie stare (sprzed kilkudzie- sięciu lat) i powinny być sprawdzone. Rybiki reprezentowane są u nas wy- łącznie przez gatunki synantropijne lub zawleczone – pojedyncze dane z Parków Narodowych dotyczą wyłącznie pospolitego w całym kraju Lepisma saccharina L. PRZEGLĄD BADAŃ [...] NAD OWADAMI W PARKACH NARODOWYCH POLSKI 7 Diplura, mimo, że występują pospolicie w rozmaitego typu glebach, również nie były nigdy szczegółowo badane. W Polsce można spodziewać się około 10 gatunków. Stosunkowo dobrze poznana jest fauna Ojcowskiego Parku Narodowego (6 gatunków), z innych Parków istnieją tylko pojedyncze dane (starsze z nich powinny być sprawdzone!). Liczniejsze (i stosunkowo intensywniej badane) są dwie pozostałe grupy Apterygota, a mianowicie Protura i Collembola. W obu tych grupach w ostatnich latach nastąpił jednak ogromny postęp w taksonomii – stąd licz- ne dane (nawet sprzed lat 80. XX wieku) są już przestarzałe. Badania z ostatnich lata prowadzone są przeważnie metodami ilościowymi (lub pół- ilościowymi). Daje to wprawdzie materiały cenne (bo porównywalne i możli- we do wyzyskania przy badaniach nad zmianami fauny) lecz bardzo wyryw- kowe. Oceniam, że badania ilościowe pozwalają wykazać zaledwie 30 – 50% występujących na danym terenie gatunków. Owady wodne (S. CZACHOROWSKI) Stan poznania owadów wodnych parków narodowych jest bardzo nierów- nomierny. Brakuje jeszcze porównań i syntetycznych opracowań. Relatywnie słaby stan poznania wynika m.in. ze słabego poznania tych grup w Polsce (CZACHOROWSKI, BUCZYŃSKI 2000). Wydaje się, ze najlepiej poznane są ważki (Odonata). Informacji o tych owadach brakuje zaledwie z dwóch par- ków narodowych: Narwiańskiego PN i Magurskiego PN (BUCZYŃSKI, TOŃ- CZYK [w druku]). Stosunkowo dobrze poznane są ważki 6 parków narodo- wych, dobrze – 10, a słabo 5 (Tab. III). Do najlepiej poznanych pod wzglę- dem odonatofauny należą: Drawieński PN, Poleski PN, Świętokrzyski PN, Tatrzański PN i Woliński PN. W parkach narodowych wykazano obecność 70 gatunków ważek, co stanowi 97% odonatofauny Polski, w tym wszystkie ga- tunki wymieniane na Czerwonej liście (16 gatunków), wszystkie objęte