Pamięć I Sprawiedliwość

PAMIĘĆ
I
SPRAWIEDLIWOŚĆ

2 (13) 2008 Warszawa

RADA PROGRAMOWA:

prof. dr hab. Jerzy W. Borejsza, prof. dr hab. Czesław Brzoza, prof. dr hab. Jan Draus, prof. dr hab. Jerzy Eisler, dr hab. Andrzej Friszke, dr Janusz Gmitruk, dr Andrzej Grajewski, dr Franciszek Gryciuk, prof. dr hab. Cezary Kuklo, prof. dr hab. Witold Kulesza, dr hab. Janusz Kurtyka, prof. dr hab. Grzegorz Mazur, dr Zbigniew Nawrocki, prof. dr hab. Andrzej Paczkowski, dr Sławomir Radoń, prof. dr hab. Wojciech Roszkowski, prof. dr hab. Włodzimierz Suleja, prof. dr hab. Tomasz Szarota, prof. dr hab. Ryszard Terlecki, Jędrzej Tucholski, prof. dr hab. Janusz Wrona, prof. dr hab. Wojciech Wrzesiński

REDAKCJA:

dr Władysław Bułhak, dr hab. Antoni Dudek, dr Łukasz Kamiński, dr hab. Paweł Machcewicz, dr Sławomir Poleszak (sekretarz redakcji), dr Rafał Wnuk (redaktor naczelny), dr hab. Zdzisław Zblewski, dr hab. Jan Żaryn

Projekt graficzny:

Krzysztof Findziński

Opracowanie redakcyjne:

Dorota Mazek, Małgorzata Strasz

Redakcja techniczna:

Andrzej Broniak

Korekta:

Magdalena Baj

Tłumaczenie streszczeń na język angielski:

Joanna Rohozińska-Michalska

Skład i łamanie:

Wojciech Czaplicki

Druk i oprawa:

2 K s.c. Kaniorski Dariusz, Kwiatkowski Adam ul. Płocka 35/43, 93-134 Łódź

ISSN 1427-7476 Biuro Edukacji Publicznej Instytutu Pamięci Narodowej 00-869 Warszawa, ul. Towarowa 28, tel. (0-22) 431 83 83, 431 83 86 faks (0-22) 431 83 80, e-mail: [email protected], www.ipn.gov.pl

PAMIĘĆ I SPRAWIEDLIWOŚĆ

2 (13) 2008

S P I S T R E Ś C I

Od Redakcji. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9

I. Dyskusja

ꢀ Czy Polska rosła w siłę i ludzie żyli dostatniej? . . . . . . . . . . . . . . 13

II. Studia

ꢀ Mirosław Sikora – Zasady i praktyka przejęcia majątku polskiego przez III Rzeszę, ze szczególnym uwzględnieniem sektora rolnego oraz mieszkaniowego, na przykładzie prowincji śląskiej (górnośląskiej) w latach 1939–1944 . . . . . . . . . . . . . . . . . . 43

ꢀ Tomasz Konopka, Paweł Kwasek, Maciej Bochenek – Okupacja

Krakowa 1939–1945 w protokołach sekcyjnych Zakładu Medycyny Sądowej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 83 ꢀ Andrzej Zawistowski – Uprzemysłowienie województwa białostockiego w planie sześcioletnim. Zamierzenia i efekty . . . . . 105 ꢀ Krzysztof Madej – Wszyscy byli przemytnikami. Obraz przestępczości przemytniczej i dewizowej w latach 1956–1970 . . . 121 ꢀ Maciej Tymiński – Dyrektorzy przedsiębiorstw i aparat partyjny. Przypadek Warszawy w latach 1949–1955 . . . 141 ꢀ Łukasz Dwilewicz – Kupowanie poparcia. Polityka gospodarcza jako środek stabilizacji sytuacji wewnętrznej w Polsce w pierwszych miesiącach rządów Edwarda Gierka . . . . . . . . . . . 157 ꢀ Jacek Luszniewicz – Ewolucja koncepcji ekonomicznych liberałów gdańskich na łamach „Przeglądu Politycznego” w latach 1983–1989 (na tle ogólnopolskim). . . . . . . . . . . . . . . . . 179 ꢀ Agnieszka Wochna – Szpital totalnie produkcyjny. Polski szpital położniczy na przełomie lat osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych XX wieku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 211

II. Varia

ꢀ Aleksander Kozicki – Oddział Informacyjny Sztabu II Korpusu w latach 1945–1946. Dalsze losy pracowników Oddziału II Sztabu Głównego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 229
ꢀ Andrzej Czyżewski – „Chcesz mieć lipę senatora – oddaj głos na profesora”. Wybory 4 czerwca 1989 roku z perspektywy Wojewódzkiego Urzędu Spraw Wewnętrznych w Sieradzu. . . . 243 ꢀ Dorota Gałaszewska-Chilczuk – Miejsce partii komunistycznej na „czerwonym” Uniwersytecie Marii Curie-Skłodowskiej w latach 1944–1989 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 261

IV. Dokumenty

ꢀ Igor Hałagida – Deportacje greckokatolickich biskupów przemyskich do USRR w 1945 i 1946 roku. Nowe dokumenty. . 283 ꢀ Jan Skórzyński – „Apel do społeczeństwa polskiego” i geneza ROPCiO . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 317 ꢀ Marcin Stefaniak – „Wartości moralne Rzeczypospolitej” – szczeciński wykład Leszka Moczulskiego z 20 stycznia 1978 roku w świetle dokumentów . . . . . . . . . . . . . 349

V. Recenzje

ꢀ Ukraiński ruch wyzwoleńczy w oczach polskiego badacza (recenzja książki Grzegorza Motyki, Ukraińska partyzantka 1942–1960. Warszawa 2006, 720 s.) – Iwan Patrylak . . . . . . . . 363

Wykaz skrótów archiwalnych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 401

Informacja dla autorów. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 402

PAMIĘĆ I SPRAWIEDLIWOŚĆ

2 (13) 2008

C O N T E N T S

Editorial. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9

I. Discussion

ꢀ Did Poland really grow in Power and People live a Life of ease? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 13

II. Articles

ꢀ Mirosław Sikora – Principles and Practice of Expropriation of Polish Property by the Third Reich, particularly of Residential and Agricultural Property, exemplified in the Province of Silesia/Upper Silesia, 1939–1944. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 43

ꢀ Tomasz Konopka, Paweł Kwasek, Maciej Bochenek – The

Occupation of Kraków, 1939–1945, in the Autopsy Reports of the Office of Forensic Medicine . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 83 ꢀ Andrzej Zawistowski – The Industrialization of the Białystok Voivodship in the Six-year Plan. Intentions and Effects. . . . . . . . . 105 ꢀ Krzysztof Madej – Everyone was a Smuggler. Criminal Smuggling and Foreign Currency Speculation, 1956–1970 . . . . . 121 ꢀ Maciej Tymiński – Managers of Enterprises and the Party Apparatus. The Case of Warsaw, 1949–1955. . . . 141 ꢀ Łukasz Dwilewicz – Buying the Support. Economic Policy as a Means of Stabilizing Poland’s Internal Situation in the first Months of Edward Gierek’s Government.. . . . . . . . . . 157 ꢀ Jacek Luszniewicz – Evolution of the Economical Conceptions of the so-called Gdańsk Liberals on the Pages of the “Przegląd Polityczny”, 1983–1989 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 179 ꢀ Agnieszka Wochna – Hospital in a Full Production. Polish Maternity Hospitals at the End of the 1980’s, the Beginning of the 1990’s . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 211

III. Varia

ꢀ Aleksander Kozicki – The Information Department of the 2nd Corps Staff, 1945–1946. Fates of the Workers of the Department of the 2nd General Staff . . . . . . . . . . . . . . . . . 229
ꢀ Andrzej Czyżewski – „Do you want to have a Lousy Senator? Vote for the Professor”. Elections of June 4, 1989 in the Eyes of Regional Branch of Security Service in Sieradz . . . . . . . . . . . . 243

ꢀ Dorota Gałaszewska-Chilczuk – The Place

of the Communist Party at the ‘Red’ Maria Curie-Skłodowska University (UMCS) – 1944–1989 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 261

IV. Documents

ꢀ Igor Hałagida – Deportations of Greek Catholic Bishops of Przemyśl to Ukrainian SRR in 1945 and 1946 . . . . . . . . . . . . . 283 ꢀ Jan Skórzyński – „The Appeal to the Polish Society” and Origins of Movement for Defence of Human and Civic Rights . . . 317 ꢀ Marcin Stefaniak – „Moral Values of Res Publica” Leszek Moczulski’s Lecture in Szczecin 20 January 1978 in the Lights of Documents. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 349

V. Book reviews

ꢀ Iwan Patrylak – Ukrainian Liberation Movement in the Eyes of Polish Historician (review of Ukraińska partyzantka 1942–1960, Warszawa 2006, s. 720 by Grzegorz Motyka) . . . . 363

List of abbreviations . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 401

Instruction for authors . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 402

Od Redakcji

rzyczyną, dla której redakcja „Pamięci i Sprawiedliwości” postanowiła poświęcić niniejszy numer szeroko rozumianej problematyce społecznej i ekonomicznej, było nasze wrażenie, że badania nad najnowszymi dzie-

P

jami Polski, prowadzone w Instytucie Pamięci Narodowej, zwłaszcza z zewnątrz są postrzegane jako przesadnie jednowymiarowe, skupione jedynie na pewnych wycinkach rzeczywistości, a pomĳające inne, nie mniej istotne. Wspomniane zjawisko uwypuklił Jerzy Eisler na spotkaniu poświęconym agenturze w przedsierpniowej opozycji, zorganizowanym 3 lutego 2006 r. przez Stowarzyszenie Wolnego Słowa i IPN, kiedy z krytycznym namysłem mówił o narodzinach nowej specjalizacji w dziedzinie historii (czy też jej nauk pomocniczych), czyli coraz bardziej wyraﬁnowanej analizie aktowej (zwłaszcza ewidencyjnej) spuścizny aparatu bezpieczeń- stwa. Stereotyp „historii à la IPN” można oczywiście łatwo podważyć, nie zmienia to jednak oczywistego faktu, że badacze, skupiając się na każdej mniej lub bardziej ekskluzywnej dziedzinie wiedzy, czerpią z tego wprawdzie słuszną i zasłużoną satysfakcję, ale jednocześnie wpadają w niebezpieczną pułapkę intelektualną.
Ten stereotypowy obraz IPN, prowadzonych tutaj badań i zawartości naszego archiwum obiektywnie stał się jednym z hamulców w prowadzeniu badań naukowych nad najnowszą historią gospodarczą i społeczną Polski (chociaż podobnych blokad było i jest dużo więcej). Tymczasem na półkach magazynów archiwalnych przy ul. Kłobuckiej w Warszawie i kilkunastu oddziałowych Biurach Udostępniania i Archiwizacji Dokumentów spoczywa jeden z istotniejszych w Polsce zbiorów archiwalnych do badania społecznych, a w niektórych aspektach (np. „czarny” obieg gospodarczy czy import technologii) także ekonomicznych dziejów PRL. Mimo chlubnych wyjątków (żeby przypomnieć tylko prace Marcina Zaremby i Dariusza Stoli), są to materiały wykorzystywane obecnie w nauce polskiej w sposób dalece niewystarczający. Redakcji wydawało się istotne wskazać ten pozornie bezsporny fakt zarówno tym historykom z IPN, którzy dotąd nie interesowali się podobną problematyką, jak i szerszym kręgom historyków gospodarczych i społecznych, ekonomistów i socjologów, którzy być może sięgną kiedyś po nasze pismo, chociaż jak dotąd skłonni są omĳać IPN i wszystko, co się z nim kojarzy, możliwie szerokim łukiem.
W dyskusji redakcyjnej, wprowadzającej do tematyki numeru, wzięli udział badacze zajmujący się historią gospodarczą i społeczną: Janusz Kaliński, Dariusz Stola, Jacek Luszniewicz i Łukasz Dwilewicz. Prowadzący, Andrzej Zawistowski i Władysław Bułhak, zaproponowali, aby spróbować ocenić rolę epoki PRL w procesie modernizacji naszego kraju. Dyskutanci, wychodząc od rozważań o przyczynach relatywnego zacofania Polski w epokach historycznych poprzedzających przejęcie władzy przez komunistów, spierali się o źródła myślenia polskich komunistów na tematy związane z kwestiami gospodarczymi. Opisywali proces dochodzenia w czasach stalinowskich do decyzji o forsownym uprzemysłowieniu kraju, imitującym sowieckie osiągnięcia modernizacyjne lat trzydziestych. Pokazywali najpierw swoistą racjonalność gomułkowskiej „stabilizacji”, potem ekonomiczne ryzykanctwo gierkowskiego „państwa dobrobytu”, wreszcie zapytali o przyczyny ostatecznego ﬁaska (mimo wycinkowych sukcesów) wszystkich

9

Od Redakcji

właściwie realizowanych w okresie PRL pomysłów modernizacyjnych, zarówno w planie gospodarczym, jak i społecznym.
Pierwsze dwa teksty publikowane w dziale Studia odnoszą się do społecznych i ekonomicznych aspektów okupacji niemieckiej. Najpierw Mirosław Sikora opisuje niemiecką politykę w kwestii przejmowania majątku polskiego na ziemiach wcielonych do Rzeszy na przykładzie prowincji śląskiej (górnośląskiej) w latach 1939–1944; interesująco przedstawia pogranicze polityki narodowościowej, ekonomii i prawa. Następnie Tomasz Konopka, Paweł Kwasek i Maciej Bochenek proponują spojrzenie na okupację niemiecką w Krakowie (a szczególnie jej represyjne wymiary) z bardzo oryginalnej perspektywy protokołów sekcyjnych Zakładu Medycyny Sądowej, które zachowały się do naszych czasów.
Dalsze teksty publikowane w tym dziale odnoszą się już do epoki PRL.
Najpierw historyk z IPN i Szkoły Głównej Handlowej Andrzej Zawistowski pokazuje realizację planu sześcioletniego na słabo dotychczas rozwiniętym obszarze rolniczym, jakim było (i jakim w istocie po dziś dzień jest) Podlasie (województwo białostockie). Krzysztof Madej, historyk obecnie zatrudniony w Najwyższej Izbie Kontroli, od dawna specjalizujący się w problematyce przestępczości gospodarczej epoki PRL, prezentuje pasjonujący (nie tylko dla historyków) obraz półświatka lat Gomułki; szczegółowo skupiając się na działalności przemytników i tzw. cinkciarzy, czyli handlarzy walutą. W interesujący sposób pokazuje „styk” pomiędzy półświatkiem i środowiskiem oﬁcerów aparatu bezpieczeństwa PRL.
Maciej Tymiński ukazuje z kolei świat menadżerów „uspołecznionej” gospodarki i ich związki z aparatem partii (PPR, PZPR) na przykładzie Warszawy lat zaawansowanego i schyłkowego stalinizmu (1949–1955). Łukasz Dwilewicz zajmuje się inną, późniejszą epoką w historii zmagań władz PRL z oporną materią społeczno-ekonomiczną. Swój tekst poświęcił on polityce władz po VII Plenum Komitetu Centralnego PZPR, które zapoczątkowało próby uspokojenia sytuacji w kraju po wydarzeniach Grudnia ‘70 przez poprawę warunków życia ludności.
DwakolejnetekstyJackaLuszniewiczaiAgnieszkiTymińskiejodnosząsięwistocie do czasów upadku systemu komunistycznego i narodzin III Rzeczypospolitej. Luszniewicz zajął się ewolucją koncepcji ekonomicznych liberałów gdańskich prezentowanych na łamach ich organu („Przeglądu Politycznego”) w latach 1983–1989. Ze zrozumiałych względów tekst ten może być ciekawy dla czytelnika pragnącego zrozumieć genezę poglądów ludzi znaczących także we współ- czesnym życiu politycznym. Z kolei Tymińska stawia pytanie o wpływ systemu komunistycznego na strukturę i działania instytucji pozornie apolitycznych i funkcjonujących niezależnie od panującego systemu społeczno-ekonomicznego, takich jak szpital położniczy. Na podstawie obszernego materiału źródłowego (listów matek) autorka formułuje tezę, w myśl której w okresie funkcjonowania w Polsce systemu „realnego socjalizmu” stworzono obowiązujący w niektórych przypadkach do dzisiaj polski wzorzec „produkcyjnej” kliniki położniczej, zdehumanizowanej i lekceważącej specyﬁczne potrzeby rodzącej matki.

10

W dziale Varia znalazły się trzy przyczynki. Aleksander Kozicki wprowadza do obiegu naukowego nowe materiały i dane odnoszące się do mało znanej powojennej (w latach 1945–1946) działalności wywiadu (Oddziału Informacyjnego) sztabu II Korpusu gen. Władysława Andersa. Informacje o niektórych sukcesach tej służby (np. na kierunku jugosłowiańskim) brzmią i dzisiaj wręcz sensacyjnie.

Od Redakcji

Lubelski historyk Agnieszka Gałaszewska-Chilczuk poświęca swój tekst bardzo ważnemu aspektowi historii nauki polskiej, jakim był wpływ partii komunistycznej na jej funkcjonowanie w latach 1944–1989. Przypadek, którym się zajęła, jest szczególnie ciekawy, jeżeli weźmie się pod uwagę rolę, którą w zdominowanym przez Katolicki Uniwersytet Lubeski środowisku akademickim Lublina miała odgrywać powołana do życia w 1944 r. „czerwona” kontruczelnia, czyli Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej. Wreszcie Andrzej Czyżewski wraca do epoki półdemokratycznych wyborów czerwcowych 1989 r. I w tym tekście ogólniejsze zagadnienia (próby wpłynięcia na opinię społeczną, a tym samym wynik wyborów przez Służbę Bezpieczeństwa) zostały zobrazowane na lokalnym przykładzie Sieradza.
WczęściDokument ypublikujemymateriałyhistoryczneprzedstawionedodruku przez Igora Hałagidę, Jana Skórzyńskiego i Marcina Stefaniaka. Pierwszy z nich prezentuje cztery nieznane dotychczas dokumenty odnoszące się do deportacji do Związku Sowieckiego greckokatolickich biskupów i duchownych w latach 1945–1946, w tym do znanej sprawy biskupa przemyskiego Jozafata Kocyłowskiego. Publikacji towarzyszy obszerny erudycyjny artykuł lokujący te wydarzenia w szerszym kontekście historycznym. Materiały zaproponowane przez dwóch kolejnych edytorów odnoszą się do dziejów opozycji przedsierpniowej. Jan Skórzyński przedstawił serię dokumentów związanych z powołaniem w marcu 1977 r. Ruchu Obrony Praw Człowieka i Obywatela, w tym m.in. kolejne zmieniające się wersje powstającej deklaracji założycielskiej Do społeczeństwa polskiego. I tutaj edytor w obszernym wstępie tłumaczy sens tych zmian i opisuje złożone okoliczności powstania Ruchu. Podobnej problematyki dotyka Marcin Stefaniak, proponując w swoim opracowaniu serię dokumentów (m.in. z archiwum IPN) związanych z wizytą w Szczecinie w styczniu 1978 r. i wystąpieniem w tamtejszym kościele Pallotynów jednego z ówczesnych przywódców ROPCiO Leszka Moczulskiego. Wśród materiałów jest i stenogram wspomnianego wystą- pienia. Prezentowane przez Stefaniaka dokumenty są interesującym przyczynkiem do charakterystyki relacji państwa i Kościoła w opisywanym okresie.
Bieżący numer „Pamięci i Sprawiedliwości” zamyka tradycyjnie dział Recenzje.
Tym razem nietypowo obszerny (ponad trzy arkusze wydawnicze), choć zawiera tylko jeden tekst, Iwana Patrylaka, poświęcony książce Grzegorza Motyki Ukraińska partyzantka 1942–1960. Warto zapoznać się z tym artykułem, także dlatego, że zdaje się on słusznie wskazywać, iż w ciągnącej się latami dyskusji o stosunku Polaków do Ukraińców (w tym ukraińskiego podziemia i jego zbrodni) i Ukraińców do Polaków (w tym polskiego państwa i jego często nader brutalnej polityki mniejszościowej) nie dojdziemy do niczego sensownego, nie wychodząc od starej formuły Leopolda von Ranke: „wie es eigentlich gewesen ist”. Zdaniem recenzenta, książka Motyki może służyć jako doskonały impuls do badań w tym właśnie kierunku.

11

Redakcja, a zwłaszcza niżej podpisany redaktor prowadzący, pragnie serdecznie podziękować dr. Andrzejowi Zawistowskiemu z Wydziału Wystaw i Edukacji Historycznej BEP za pomoc w przygotowaniu niniejszego numeru.

Władysław Bułhak

Czy Polska rosła w siłę i ludzie żyli dostatniej?

O modernizacji gospodarczej i społecznej – w epoce PRL rozmawiają Łukasz
Dwilewicz, Janusz Kaliński, Jacek Luszniewicz i Dariusz Stola. Dyskusję prowa- dzą Władysław Bułhak i Andrzej Zawistowski.

Władysław Bułhak – Chciałem wszystkich serdecznie powitać na spotkaniu redakcyjnym „Pamięci i Sprawiedliwości”. Prawdopodobnie jedną z przyczyn, dla której się tutaj zebraliśmy, jest nasze poczucie, że skupiamy się w pracach IPN na tylko jednym wymiarze historii. Zajmujemy się historią polityczną, wojskową, zajmujemy się – co można uznać za naszą specyﬁczną, węższą specjalizację – dziejami komunistycznego aparatu bezpieczeństwa. Dlatego zdecydowaliśmy, żeby się wreszcie pochylić nad trochę innym obszarem historii czasów niedawno minionych, a mianowicie nad problematyką społeczną i ekonomiczną. Chociaż obecność w naszym gronie dr. Andrzeja Zawistowskiego, mojego kolegi z Instytutu, a zarazem historyka zajmującego się historią stricte gospodarczą, mogłaby świadczyć i o tym, że nie są to problemy zupełnie nam obce. Poprosiłem go zresztą, aby wspierał mnie – jako prowadzącego dyskusję w imieniu redakcji – swoją kompetencją. Kiedy zastanawialiśmy się z nim nad głównym tematem naszej dyskusji, pojawiło się pytanie o rolę epoki PRL w procesie modernizacji naszego kraju.

Wokół modernizacji

Andrzej Zawistowski – Może lepiej mówmy o usiłowaniu modernizacji... Władysław Bułhak – Usiłowanie modernizacji. Ale może nie narzucajmy od razu interpretacji. Proponuję zacząć, tradycyjnie, od porządku chronologicznego. Wydaje mi się, że być może warto w tej debacie o gospodarce PRL-u i jej modernizacyjnej roli cofnąć się na chwilę do okresu poprzedzającego i zadać pytanie, czy mamy do czynienia z pewną kontynuacją. Mam na myśli po pierwsze okres przedwojenny, kiedy państwo polskie usiłowało wystąpić jako wielki inwestor. Przypomnę takie inwestycje jak COP i Gdynia. Po drugie, zazwyczaj przy opisie przeskakuje się okres 1939–1944, w tym jego, przyznam mocno dwuznaczny, aspekt modernizacyjny. Wojna i okupacja to nie tylko zniszczenia, deportacje i mordy, ale też inwestycje i nowe rozwiązania prawne i organizacyjne.

13

Andrzej Zawistowski – Uściślĳmy na początek, co mamy na myśli, mówiąc o modernizacji. Otóż proponuję, aby rozumieć to pojęcie w sposób maksymalnie uproszczony, czyli jako „unowocześnianie”. I myślę, że rzeczywiście warto spojrzeć na nie z perspektywy dziedzictwa II Rzeczypospolitej. Bo wszyscy są zgodni, że prócz II wojny światowej rodząca się Polska Ludowa dziedziczyła problemy

Dyskusja

gospodarcze sprzed wojny. Trzeba bowiem pamiętać, że II Rzeczpospolita nie była krajem mlekiem i miodem płynącym. Wręcz przeciwnie, miała masę problemów gospodarczych, których nie udało się pokonać do 1939 r.

Dariusz Stola – Redakcja postawiła przed nami temat modernizacji, więc ja bym najpierw spytał, co przez to rozumiemy, czy myślimy o tym samym. Rozumienie tego terminu i samo pojęcie modernizacji jest przedmiotem dyskusji. Dlatego był- bym za tym, żeby rozumieć je wąsko, jako splot procesów industrializacji, urbanizacji, rozwoju komunikacji i wzrostu poziomu wykształcenia, z czym wiązał się też spadek śmiertelności, poprawa zdrowotności. Nie włączałbym takich kwestii, jak sekularyzacja, zmiany obyczajowe, bo są nazbyt dyskusyjne i trudne do mierzenia.
A jeśli chodzi o porównania, zwłaszcza diachroniczne, to w przypadku Polski nie będzie to łatwe. Mamy tu bowiem głęboki wstrząs, olbrzymie zniszczenia i zerwanie ciągłości wielu procesów historycznych w wyniku II wojny światowej, przesunięcia granic i związanych z tym wielkich migracji. Np. baza przemysłowa Polski powojennej jest zupełnie inna niż baza przemysłowa II Rzeczypospolitej, inna jest też ludność, jej struktura społeczna itd.

Janusz Kaliński – To, co pan profesor Stola przed chwilą powiedział, jest w istocie szerokim spojrzeniem na modernizację. Tymczasem ja przed naszym spotkaniem zajrzałem do encyklopedii ekonomicznej z czasów PRL. I tam także znajduje się hasło „modernizacja” w rozumieniu autorów, czyli pośrednio władzy; bo taka książka nie mogła się ukazać bez aprobaty władzy. Traktuje się interesujące nas pojęcie bardzo wąsko: jako modernizację majątku produkcyjnego przede wszystkim. To nawet nie jest modernizacja infrastruktury, ale właśnie majątku produkcyjnego, który można analizować przez nowe inwestycje, przez remonty. Myślę, że od takiego spojrzenia będziemy musieli w naszej dyskusji odejść na pewno, bo nie byłoby to owocne. Nie można natomiast o tej „oﬁcjalnej” deﬁ- nicji zapominać. Wróćmy jeszcze na chwilę do II Rzeczypospolitej.

Dariusz Stola – Mamy tu dwie powiązane, ale jednak nietożsame kwestie.
Jedną jest polityka modernizacji, które mają i rządy II Rzeczypospolitej, i rządy komunistyczne. To polityka modernizacji imitacyjnej, z tym tylko, że kogoś innego się imituje. Polscy komuniści imitują towarzyszy radzieckich, np. w planie sześcioletnim mamy imitację dwóch pierwszych pięciolatek sowieckich. Druga kwestia to faktyczne zmiany społeczne i gospodarcze, które następują nie tylko w wyniku tej polityki i niekoniecznie zgodnie z nią. Możemy tu dostrzec elementy ciągłości: np. wysoki poziom etatyzacji gospodarki w II Rzeczypospolitej był jakby przygotowaniem, nieświadomym oczywiście, do upaństwowienia gospodarki przez komunistów.