16 KULTUR DAG OG TID FREDAG 2. JANUAR 2015 DAG OG TID FREDAG 2. JANUAR 2015 KULTUR 17 Goebbels’ skandale. Men det er ikkje mog- bli frelst, jeg orker ikke å leve i leg å finna noko om det i avisene. synd lenger!» Det vart tagd i hel, og Heiberg fekk ein lang permisjon. Mykje BLØFF OG REINVASKING tyder på at ho må hatt vanskar I 1973 vart det laga eit portrett- norske stjerne med rolla; ho må ha møtt seg program av Kirsten Heiberg i sjølv i døra. NRK, og der fortalde ho sin ver- – Trøndelag Teater var eit «jøs- sjon av historia. Professor Sara Danius tek over som ny leiar for Svenska Akademien frå 1. juni. – Den norske skodespelaren Kirsten Heiberg var singreir» under krigen? – Ho hevda å ha vore mot- – Teatersjef Victor Huseby, standar av nazismen og ved- som tilsette Heiberg, var økono- gjekk aldri at ho hadde vore stjerne og godt integrert mellom nazitoppane i misjef då Gleditsch var teatersjef, med i tyske propagandafilmar. og han visste om alt som hadde Ho framstilte filmane som uskul- Kvinneleg leiar for Tyskland under krigen. skjedd ved teatret. Huseby må ha dig underhaldning, og sidan folk hatt kjennskap til ein del om Hei- ikkje hadde sett dei, trudde dei bergs bakgrunn, ettersom filmane på henne. Ho greidde å reinvaska BIOGRAFI hennar gjekk på kino under kri- seg og gjekk inn i historia som OTTAR FYLLINGSNES gen og vart melde i avisene. Etter ein motstandar av nazismen. Svenska Akademien [email protected] ha tilsett Heiberg gav han henne – Ho bløffa i fleire intervju? munnkorg. Ho fekk ikkje lov til å – Ja, eg vil hevda det. Ho tok okre år etter krigen vende tala om tida i Tyskland. aldri noko oppgjer med fortida Når litteraturprofessor Sara Danius tek Kirsten Heiberg heim til – Det er merkeleg at Adresse- si, men mykje tyder likevel på at NNoreg, og heile tida hevda avisen ikkje sette spørjeteikn om ho var oppteken av «forræderi- over som leiar for Svenska Akademien den ho å ha vore antinazist under kri- bakgrunnen til Kirsten Heiberg. ets problematikk». Ho var med i gen. Det vart aldri debatt om kva ho den tysk-norske filmen Eiszeit, ei 1. juni, vert ho den fyrste kvinna som har – Men det stemmer ikkje, hadde drive med under kri- slags filmatisering av Knut Ham- seier Bjørn-Erik Hanssen. Han gen. Heiberg spela rolla si godt, suns Paa gjengrodde stier. Der er ho denne stillinga. gav nyleg ut den fyldige Heiberg- medan ho gjekk inn og ut av dei aldri synleg i biletet, men namnet biografien Glamour for Goebbels. beste familiar i Trondheim. Ein står på rulleteksten. Det handlar LITTERATUR bøker om mellom anna James Heiberg nådde toppen av kar- grunn til at dette kunne gå bra, eigentleg om Knut Hamsun og SIRI HELLE Joyce og den litterære moder- rieren då Joseph Goebbels’ film- var kanskje at også Adresseavi- overmennesket som står over his- [email protected] nismen i 1920-åra. industri var på sitt mest fram- sen hadde lik i lasta. Avisa var om toria, og som ikkje kan stillast til Sara Danius tek over etter gangsrike i Europa. Ho var med lag like positiv til nazismen som ansvar. Ho kjende seg nok i slekt venska Akademien har til historikar, forfattar og profes- i 26 filmar, og 14 av dei vart I 1940 hadde Kirsten Heiberg ei rolle i I 1943 var Kirsten Heiberg på framsida av Aftenposten i 1930-åra og var med den problemstillinga. føremål å fremje svensk sor Peter Englund, som har laga i Tyskland under Goebbels’ spionfilmen Achtung! Feind hört mit!. «Filmwelt» i samband med filmen neppe særleg interessert i å dis- Sspråk og litteratur, men er leidd Svenska Akademien i regime. Liebespremiere. kutera Heibergs rolle offentleg. SKAL VERTA FILM nok mest kjend for å dele ut seks år. Englund fekk sitt gjen- miljøet rundt nazitoppane i Ber- Heiberg flytta seinare frå Hanssen vonar at det skal verta Nobelprisen i litteratur. nombrot i 1988 med boka ELSKARINNE? lin under krigen. driva med filmpropaganda kunne Trondheim til Oslo, men ho film om Kirsten Heiberg. Han Sara Danius har vore med- Poltava, som minutt for minutt Hanssen har brukt fire år på bio- – Ho kjende Hans Hinkel samanliknast med å oppdra hadde berre fem vikarjobbar i har skrive manus, men det har lem i Svenska Akademien skildrar korleis hæren til Karl grafien. personleg, og han var Goeb- eit barn. Ein skulle vera fast og tida frå 1960 til 1976. teke tid å finansiera prosjektet. sidan 2013. Ho er professor i 12. vart styrta i løpet av ein – Det har ikkje vore lett å bels’ høgre hand i Reichskul- tydeleg, men barnet skulle ikkje – Ho vart ein ikkje-person i Han vonar at det skal ordna seg i litteratur ved Stockholms uni- dag i Ukraina i 1709. Han har finna sanninga. Heiberg hevda turkammer, som mellom anna merka at det vart oppdrege. Den teatermiljøet, men heller ikkje år, og at innspelinga skal koma i versitet og professor i este- òg skrive boka Minnesfrågment til dømes at ho vart svartelista var ansvarleg for utreinsking løynde propagandaen fungerte i Oslo vart det debatt om rolla gang i 2016. tikk ved Södertorns högskola. från krig, om dei fire krigane av Hitler og propagandaminis- av jødar i kulturlivet. Eg kom best. I dei meir enn tusen tyske hennar under krigen. Heibergs – Det skal handla om ein sko- Begge foreldra hennar er for- han sjølv har opplevd på krop- ter Goebbels av di ho ikkje ville over eit brev frå Hinkel til Hei- filmane som vart laga frå 1933 til liv enda tragisk; ho vart alkoho- despelar og ein regissør som rei- fattarar – Anna Wahlgren er pen: Kroatia 1991, Bosnia 1994, melda seg inn i nazipartiet. Den berg på fødselsdagen hennar i 1945, vart det smugla inn propa- lisert. Den siste, vesle rolla ho ser til Tyskland for å gå i spora mest kjend for boka Barna- Afghanistan 1996 og Irak 2005. norske skodespelaren sa også at 1944. Dessutan utvikla ektefel- ganda med nazistiske verdiar i fekk, var i filmen Broder Gabriel- etter Kirsten Heiberg, fortel boken, medan faren Lars Danius Englund, som òg er tidlegare ho hadde skjelt ut Goebbels på len, Franz Grothe, radioprogram mange av dei – som kjærleiken sen. Der stod ho fram som gate- Hanssen, som har alliert seg med skreiv om militæret. etterretningsmann, vil no gå grunn av den tyske okkupasjo- saman med Goebbels. Propagan- til «Die Heimat», antisemittisme jente – med éin replikk: «Jeg vil instruktør Marit Moum Aune. Danius sjølv har publisert attende til forfattarkarrieren. nen av Noreg. Eg har freista å daministeren engasjerte seg dess- eller hylling av føraren. Kirsten Heiberg var «femme fatale» i tysk film; her som illustrasjon til artikkelen «Gefährliche Frauen» i «Filmwelt» i 1940. finna ut om dette er sant, men utan i alle sider av den tyske film- Heiberg var ikkje med i anti- har ikkje greidd å finna prov for industrien. semittiske filmar, men ho spela det. Men eg oppdaga at etter kri- – Møttest Goebbels og Kirsten saman med folk som hadde vore tapos celle, og mykje tyder på at rane sjølve opplevde. Difor sette gen hadde dei tyske skodespela- Heiberg? med i den mest antisemittiske han vart kvelt. Saka vart førd for han forbod mot å visa filmen i rane det sams at dei skreiv om – Eg har funne opptak frå eit filmen, Jud Süss. Og ho spela den retten etter krigen, men merke- Tyskland, sjølv om det var den biografiane sine – og framstilte radioprogram frå 1941 der ho tek kvinnelege hovudrolla i Gestapos leg nok vart Heiberg ikkje inn- dyraste filmen som var produ- seg som nazi-motstandarar, for- del saman med Goebbels. Då ho film om politiet – Falschmünzer. kalla som vitne. Ho kjende Hin- sert i Europa. Hun brettes ut i senga ette er poesi av eit slag vi løsnet fra ganen, svulmende rød, tel Hanssen. kom til Trondheim etter krigen I tida etter 1941 var 60 pro- kel, som var ansvarleg for etter- – Det er ein film som står seg ikkje heilt har lese maken til, obskøn, som en sjøstjernes ruglete Han viser til at Heiberg var i og drakk vin i lag med skode- sent av filmane på norske kinoar forskinga i 1942, og sjølv hadde godt. James Cameron, som laga på norsk. Stram, original, overflate. Da skal jeg si: Jeg er ikke spelarane Jan Voigt og Knut tyske. Kirsten Heiberg var den ho hatt orkesterplass til det som den nye versjonen av Titanic, Hun brettes ut i senga Dut sett, stolt: «I ambulansen ler jeg så lenger redd for å dø.» Jacobsen, hevda Heiberg at ho store gallionsfiguren, og ho vart skjedde. Truleg var det viktige plukka mykje frå filmen. I Oslo som raslende papir, Slutten fortsatte å komme. høyt at sjåføren blir redd.» «Jeg har to blinde øyne / og sje- hadde vore elskarinna til Goeb- nytta i propagandaen for dei. folk som meinte at ho burde gjekk den gamle versjonen for tynn og tørr. Vinteren gikk. Det valde diktet viser evna debu- len, den udødelige», seier ho, med bels. Den svenske skodespelaren halda seg unna rettssaka. fulle hus. Heiberg var stjerne i Det satte seg koldbrann i tanten har til å skapa eit episk dikt, eit glimt i auga, i eit dikt som brått Bakgrunn Zarah Leander nemner i sjølv- KVELTE REGISSØREN Tyskland, men ser ein på lønene, Og alt er hvitt, venstre fot, der tempoet brått vert høgt: «Våren tek deg fleire hundreår attende i biografien sin at Goebbels freista Heiberg var med i fleire spionfil- VISTE I NOREG var Zarah Leander større. Eg trur huden og håret og senge- gikk.