DijstelMeijerMigratieMplano 1 18-12-2008, 12:37 DijstelMeijerMigratieMplano 1 18-12-2008, 12:37 De migratiemachine De migratiemachine De rol van technologie in het migratiebeleid Huub Dijstelbloem en Albert Meijer (red.) Van Gennep • Amsterdam Kennis / Openbare mening / Politiek Een serie onder redactie van René Boomkens, René Gabriëls, Menno Hurenkamp, Noortje Marres, Pieter Pekelharing, Justus Uitermark, Martijn de Waal en Liesbet van Zoonen. © 2009 Rathenau Instituut / Uitgeverij Van Gennep Nieuwezijds Voorburgwal 330 1012 RW Amsterdam Ontwerp omslag Erik Prinsen Foto auteur Jeroen Bouman Verzorging binnenwerk Van Gennep, Amsterdam Drukwerk Giethoorn ten Brink, Meppel ISBN 978 90 5515 954 3 NUR 740 Inhoud Voorwoord 7 Ten geleide 9 De raderen van de migratiemachine 11 Huub Dijstelbloem Mobiliteit en surveillance: een migratiemachine in de maak 35 Dennis Broeders Migratie en het machine-leesbare lichaam: identificatie en biometrie 61 Irma van der Ploeg & Isolde Sprenkels Het lichaam als leugendetector: leeftijdsonderzoek door botanalyse 99 Eefje van den Heuvel-Vromans De politiek aan de knoppen van de machine: spraaktechnologie in het inburgeringsbeleid 123 Willemine Willems Informatietechnologie en verantwoordelijkheid: een onbeheersbare migratiemachine 157 Albert Meijer Juridische grenzen aan de inzet van migratietechnologie 191 Evelien Brouwer Publieke aandacht voor een ongekende machine 229 Huub Dijstelbloem & Albert Meijer 6 inhoud Noten 255 Literatuur 279 Lijst van afkortingen 299 Lijst van geïnterviewden 303 Zakenregister 305 Namenregister 313 Over de auteurs 317 Over het Rathenau Instituut 320 7 Voorwoord De Nederlandse en Europese landsgrenzen veranderen langzaam maar zeker in technologische grenzen. Maar de techniek die men ontmoet, hangt af van de aard van de reiziger. Zo kijken zakenlui op Schiphol in de camera van de irisscan. Maar minderjarige asielzoekers worden onderworpen aan botanalyses waarmee hun leeftijd kan worden vastgesteld. En voor migranten begint de reis al in het land van herkomst, met een inburge- ringsexamen met behulp van spraaktechnologie, computer en telefoon. Met de toenemende migratie en verplaatsing van personen, wordt het migratiebeleid in de meeste Europese landen niet alleen restrictiever, maar ook selectiever. Welke mensen willen we in Europa wel hebben en welke niet? Welke migranten hebben het recht Nederland binnen te komen? In de uitvoering van dit beleid spelen technologische systemen inmiddels zo’n cruciale rol, dat het geheel ervan kan worden gekarakteriseerd als een ‘machine’. Een machine die personen identificeert en sorteert. Toch is er in het publieke debat maar weinig aandacht voor deze machine. Veel technologische toepassingen, zoals de grote Europese databases met persoonsgegevens, en op termijn ook de biometrische ge- gevens van migranten, onttrekken zich aan het oog van de Nederlandse of Europese burger. Deze publicatie biedt een overzicht van de verschillende vormen van ‘migratietechnologie’ die vandaag de dag worden gebruikt. De auteurs plaatsen daar kritische kanttekeningen bij. Want hoe effectief is die tech- nologie eigenlijk? En zijn de beloftes de grote investeringen waard? Hoe betrouwbaar is de technologie? Klopt de informatie die eruit voortkomt of treden er ook missers en ongewenste effecten op? Met deze bundel wil het Rathenau Instituut een constructieve bijdrage leveren aan het debat over de effectiviteit, de betrouwbaarheid en de proportionaliteit van technologie in het migratiebeleid. Naast het plaat- sen van kritische kanttekeningen, bieden we ook een kader waarbinnen parlementariërs, bewindsvoeders, beleidsmakers, uitvoerders en ieder- een die deelneemt aan het debat over technologie in het migratiebeleid, genuanceerde afwegingen kan maken. 8 Voorwoord Een ‘migratiemachine’ is wellicht onvermijdelijk. Maar de precieze vormgeving ervan blijft een publieke en politieke zaak. We hopen dat deze bundel het debat over wat voor soort ‘migratiemachine’ we wenselijk achten, zal stimuleren. Mr. drs. Jan Staman Directeur Rathenau Instituut 9 Ten geleide Deze bundel is het resultaat van het project ‘migratietechnologie’ dat het Rathenau Instituut in de periode april 2007-december 2008 heeft uitgevoerd. De projectgroep bestond uit dr. Huub Dijstelbloem, drs. Claire George (tot 1 mei 2008), dr. Albert Meijer, drs. Eefje van den Heuvel-Vromans (tot 1 juli 2008) en drs. Willemine Willems (vanaf 1 april 2008). Voor de totstandkoming van de bundel is veel dank verschuldigd aan de vele experts en betrokkenen die een bijdrage aan dit project hebben geleverd. Allereerst aan de leden van de begeleidingscommissie: prof. dr. J. Goldschmidt (Universiteit Utrecht), mr. drs. H.P. Schreinemachers (ministerie van Justitie), prof. dr. ir. G.H. de Vries (Universiteit van Am- sterdam, wrr) en de voorzitter: prof. dr. A. Zuurmond (tu Delft, Zenc en bestuurslid van het Rathenau Instituut). Zij hebben bij aanvang van het project waardevolle suggesties gedaan voor de focus en de richting ervan. De verantwoordelijkheid voor de inhoud van deze bundel ligt uiteraard geheel bij het Rathenau Instituut en de auteurs. Aan de ind is veel dank verschuldigd voor de ruimhartige medewer- king. In het bijzonder gaat dank uit naar Mr. S. Mujagic die zich als contact- persoon altijd kritisch maar behulpzaam tot dit project heeft opgesteld. Naast de personen die voor de specifieke hoofdstukken mochten wor- den geraadpleegd, zijn er tal van mensen die door middel van interviews, deelname aan workshops of anderszins een waardevolle bijdrage hebben geleverd. In alfabetische volgorde: mr. drs. P. Bogaers (asieladvocaat), drs. M. Bravo (ministerie van Justitie), mw. mr. A. Busser (Amnesty International), dr. J. Doomernik (Universiteit van Amsterdam), prof. dr. K. Groenendijk (Radboud Universiteit), dr. H. van Houtum (Radboud Universiteit), mr. F. Koers (asieladvocaat), mr. B. Kristel (ministerie van Justitie), mw. dr. M. Kromhout (wodc), mw. Drs. L. Meijerman (nfi) en mw. Dr. L. van Willigen (acvz). Ten slotte gaat onze dank uit naar de collega’s van het Rathenau Insti- tuut voor hun inspirerende suggesties en commentaar, in het bijzonder naar prof. dr. F.W.A. Brom en dr. G. Munnichs. 11 1 De raderen van de migratiemachine Huub Dijstelbloem ‘Blijf van mijn DNA af’ Wie de tocht naar de eu maakt komt onderweg niet alleen douaniers en slagbomen tegen, maar ook steeds meer technologie. Reizigers op Schiphol kunnen sinds enige tijd kiezen voor een bodyscan, een apparaat waarmee het mogelijk is dwars door de kleding van de reiziger heen te kijken. Migranten die (illegaal) via de Middellandse Zee de oversteek naar Europa wagen, wor- den opgewacht door boten, helikopters en vliegtuigen. In de havens en bij de grensovergangen van verschillende landen in het Schengengebied worden de zeecontainers en de laadruimtes van vrachtwagens met hittezoekers en kooldioxidedetectoren op de aanwezigheid van personen onderzocht. Achter de schermen stellen verschillende overheidsdiensten risicoprofielen op van allerlei mogelijke vreemdelingen. Voor de ‘bonafide’ reizigers moeten met veel hightech (zoals irisscans) omkleedde initiatieven als het Registered Traveller Programme de toegenomen roep om veiligheid zien te combineren met de bewegingsvrijheid van burgers. De wereld globaliseert, maar het vrije verkeer wordt er niet eenvoudiger op. De eu heeft de binnengrenzen opge- heven, maar aan de buitenkant staat nog steeds een muur. Welke middelen toelaatbaar worden geacht en welke in de ogen van de Europese burgers te ver gaan, lijkt slechts incidenteel onderwerp te zijn van debat. Frankrijk gaf in 2007 een treffende illustratie te zien van het soort discussie dat kan ontstaan over nieuwe technologie die wordt ingezet voor de grensbewaking en het migratiebeleid. ‘Touche pas à mon ADN,’ zo luidde de leuze die de actievoerders gebruikten in hun verzet tegen de verscherping van het nationale migratiebeleid door president Sarkozy. Het voorstel van de Franse president behelsde onder meer de invoering van dna-tests voor minderjarige asielzoekers die voor gezinshereniging in aanmerking willen komen. De leuze van de tegenstanders verwijst naar de bekende slogan ‘Ne touche pas à mon pote’ (‘Blijf van m’n makker af’) van de antiracismeorganisatie sos Racisme die eerder een groot succes 12 De raderen van de migratiemachine bleek. Ondanks deze overeenkomst slaagden de protesten er niet in de Franse parlementariërs die over de nieuwe wetten moesten beslissen op andere gedachten te brengen: in oktober 2007 stemden zij met de nieuwe immigratiewetgeving in. Eén succes werd dan toch behaald: de wetgeving begint de eerste achttien maanden als een experiment. Over de wetsvoorstellen van Sarkozy en de protesten daartegen is in de media uitvoerig bericht. Nationaal en internationaal zorgden vooral de plannen voor de dna-test voor veel beroering. De nieuwe wetgeving zou volgens critici op gespannen voet staan met bestaande privacywetgeving en wetten die families moeten beschermen. Bovendien riep het voorstel gevoelige associaties op met de raciale maatregelen van het collaborerende Vichy-regime tijdens de bezetting door de nazi’s – in Frankrijk nog steeds een open wond. Dat de lancering van de voorstellen samenviel met de langverwachte opening van een immigratiemuseum (het Cité Nationale de l’Histoire de l’Immigration in Parijs) deed de zaak ook geen goed. Hoewel de protesten tegen de voorstellen en de uitgebreide aandacht ervoor in binnen- en buitenland doen vermoeden dat het hier om een unicum gaat, is de mogelijkheid om een dna-test uit te voeren voor