De Anonymus Pacetti oftewel Hendrik Frans van Lint A la mémoire de Pierre Bautier * ONDER het vele, met zorg verzamelde materiaal, dat Prof. Hermann Egger opnam in zijn werk Ro- mische Veduten bevindt zich een groot aantal reproducties van tekeningen vervaardigd door Hollandse en Vlaamse kunstenaarsl. De artistieke interpretatie van de monumenten der Oudheid, het steeds wisselend stadsbeeld van Rome en het Zuidelijk landschap was voor de kunstenaars uit het Noorden een boeiende opgave. Op hun omzwervingen door de stad en in de Campagna noteerden zij hun im- pressies in een schetsboek. Het gunstige klimaat moedigde aan tot het schetsen-eventueel ook tot het schilderen-naar de natuur. Deze studies vormden naderhand menigmaal het uitgangspunt voor een schilderij. In vele gevallen zijn de tekeningen der zgn. Italianisanten verspreid geraakt. Slechts zelden bleef een schetsboek intact of kon een aantal bladen van de hand van 66n kunstenaar door de eeuwen heen en bloc behouden blijven. Een dergelijke reeks vormt, tezamen met het geschilderd oeuvre, een waardevol uitgangspunt wanneer men zich een beeld wil vormen van het werk van een bepaald kunstenaar en van de plaats die hij in de kunst van zijn tijd inneemt. De Hollandse en Vlaamse kunstenaars in het bijzonder legden zich te Rome toe op het tekenen van de antieke ruines op het Forum en elders. In hun wijze van observeren en hun visie op de Romeinse monumenten, zoals deze zich sinds de Renaissance ontwikkelde, kan men verschillende fasen consta- teren. Terwijl men zich in de zestiende eeuw toelegt op een beschrijvende 'grafische' weergave, die gepaard gaat met een archeologisch gerichte belangstelling voor de architectuur der Oudheid, mani- festeert zich in de loop der zeventiende eeuw een schilderachtige visie. Men krijgt een open oog voor de ruines in hun natuurlijke omgeving. De triomfbogen en andere Romeinse monumenten op het Fo- rum en de indrukwekkende overblijfselen van de keizerlijke paleizen op de Palatijn appelleren aan het schildersoog door het fascinerend contrast tussen licht en schaduw. De kunstenaars slagen er in het Zuidelijk zonlicht in hun schetsen te vangen. Een nieuw element in hun tekeningen is het gebruiken van het wit van het papier om het licht aan te duiden en het aanwenden van gewassen partijen voor het weer- geven van schaduwmassa's. Typerend is in dit verband dat men penseel en krijt prefereert boven de pen. Tevens neemt in de loop der zeventiende eeuw het gebruik van kleur toe: studies in zwart en rood krijt- * Gezien de belangstelling voor de Vlaamse kunst in de achttiende eeuw, waarvan M. Pierre Bautier in woord en geschrift blijk gaf, en uit ons zinvol dit artikel aan zijn nagedachtenis op te dragen. erkentelijkheid voor de vele gegevens, die hij ons verstrekte, leek het 1 Hermann Egger, Romische Veduten, 2 dln., Wenen 1931-1932 40 soms in combinatie met elkaar-treft men veelvuldig aan. Anderen nemen bij voorkeur blauw papier waarop de schets in zwart krijt met wit wordt gehoogd. Kunstenaars zoals Caspar van Wittel, wiens werkzaamheid zich voor een groot deel reeds in de achttiende eeuw afspeelt, passen graag waterverf en inkt in verschillende tinten toe, soms over een schets in zwart of rood krijt. Het gebruik van gouache komt tegen het einde van de zeventiende eeuw meer en meer in zwang. De bij uitstek picturale bena- dering van het onderwerp is karakteristiek voor de tekeningen der Italianisanten. Mede om deze reden vormen zij een boeiend hoofdstuk van de Nederlandse tekenkunst in het algemeen. Gewoonlijk beschouwt men Caspar van Wittel, die als jonge man in 1672 te Rome kwam en er in 1736 overleed, als 66n der laatste belangrijke vertegenwoordigers der Nederlandse kunstenaars te Rome. Tezamen met de Vlaamse schilders Jan Frans van Bloemen en Hendrik Frans van Lint maakt hij tot het einde toe deel uit van de Bent, die in 1720 door Paus Clemens XI werd verboden2. Van Caspar van Wittel's vaak in kleur uitgevoerde, vlotte tekeningen was hierboven reeds sprake. In Itali6 verwierf hij zich tijdens zijn leven reeds een grote faam als schilder van 'Vedute'. In zijn beste werken leert men Van Wittel kennen als een kunstenaar die nauwkeurige weergave van het stadsbeeld weet te paren aan gevoel voor atmosfeer en schoonheid van het Zuidelijke landschap. In de kunsthistorische litteratuur is de gedachte, dat Caspar van Wittel Italiaanse kunstenaars zoals Luca Carlevarijs, Panini en Canaletto beinvloed zou hebben, evenals de afhniteit van zijn werk met dat van Paolo Anesi, Adrien Manglard en anderen, bij herhaling ter sprake gekomen. Hier willen wij ons echter tot Rome beperken en gaarne vragen wij aandacht voor een tot nu toe vrijwel onopgemerkt gebleven kunstenaar, die in de veduteschilderkunst in dezelfde tijd een aandeel heeft gehad. De continuiteit in de traditie der Italianisanten tot in de achttiende eeuw toe, als het Bentleven te Rome reeds verstild is, en de verwantschap met het werk van Caspar van Wittel vallen duidelijk af te lezen uit de door Prof. Egger voor het eerst gepubliceerde specimina van de hand van een anonym kunste- naar, de zgn. Anonymus Pacetti3. Deze bladen maken deel uit van een serie van zesennegentig teke- ningen in het Prentenkabinet te Berlijn, die afkomstig zijn uit de collectie Pacetti te Rome4. E6n ervan, voorstellende het Campo Vaccino, beelden wij hierbij af (afb. 4)5. De tekening is-evenals trouwens bijna alle bladen van de hand van de Anonymus Pacetti-op- 2. G. J. Hoogewertf, De Bentvueghels, 's-Gravenhage 1952, blz. de verzameling Pacetti als 'Vedute di Roma' verenigd. Nadere bij- 122 en 139. zonderheden over aard en herkomst van deze collectie, die Waagen in 3. H. Egger, op. cit. I Taf. 7, 81, 91, 93 en II Taf. 23, 53, 55, 65 en 1844 voor het prentenkabinet te Berlijn verwierf, vindt men in een 72. In 1911 verscheen reeds van de hand van H. Egger: Romische Ve- uitvoerig gedocumenteerd artikel van Kurt Cassirer, 'Die Hand- duten, 1. Wij verwijzenhier echter steeds naar de editie van 1931-1932. zeichnungssammlungPacetti' in het Jahrbuch der Preussischen Kunst- 4. Elfried Bock und Jakob Rosenberg, Die Niederlandischen sammlungen 43, 1922, blz. 63 e.v. Cassirer toonde aan dat Pacetti op Meister, Berlijn 1930,I blz. 335 e.v. nrs. 14248-14282, 14331-14370, zijn beurt-zij het door middel van niet oirbare manipulaties-zijn 14372-14392. Zesenzestig stuks hiervan waren in band LXXXI van verzameling verworven had uit de nalatenschap van Cavaceppi, een 41 gezet in potlood en met penseel grijs gewassen. Rechts ziet men het verzamelaarsmerk, een zwarte `P'6. Naast enkele onnauwkeurigheden, die Egger reeds signaleerde-de afstand van de fontein tot de drie zuilen van de Tempel van Castor en Pollux is te klein en de gevel van de kerk is gebrekkig weer- gegeven-getuigt het blad ontegenzeggelijk van een grote picturale gevoeligheid. Hierin drukt de tekenaar de voetstappen van zijn voorgangers in de zeventiende eeuw'7. Zijn aandacht is geconcentreerd op de schilderachtige ligging van de gebouwen. De terrasvormig aangelegde Orti Farnesiani op de Palatijn bieden een fraaie aanblik. Boven de muur rondom de beroemde tuin-geheel links onder- broken door het portaal van Vignola- verrijzen hoge slanke bomen. In het midden, tegen de helling aan, ziet men enige overblijfselen van het paleis van Keizer Tiberius, dat eertijds de Palatijn sierde8. In twee rijen bogen boven elkaar brengt het Romeinse metselwerk, overwoekerd door planten, schil- derachtige licht- en schaduwpartijen teweeg. Rechts hiervan, aan de voet van de Palatijn, bevindt zich de kerk S. Maria Liberatrice, die in opdracht van Kardinaal Marcello Lante in 1617 door Onorio Longhi werd gemoderniseerd9. Mede vanwege de weergave van deze kerk is het blad zeer interessant. In Januari van het jaar 1900 werd de kerk namelijk afgebroken met het oog op het opgraven van de daaronder gelegen S. Maria Antiqua, wier ruines in de dertiende eeuw als fundament voor S. Maria der beroemdste collectionneurs te Rome in de achttiende eeuw. De auteurs van de Berlijnse catalogus, er dan ook toe gebracht hebben te herkomst van de circa zesduizend bladen verloochent zich niet. Speci- spreken van: 'Anklange an den Zeichenstil Dujardins'. Terwijl zij deze aal de Romeinse school uit de zeventiende en achttiende eeuw is met reeks tekcningen op circa 1680 stellen, dateert Egger op grond van goede specimina vertegenwoordigd,evenals enige Nederlandse kunste- topografische realia de werkzaamheid van de Anonymus Pacetti naars die in deze tijd te Rome werkzaam waren. Architectuurteke- circa 1720. ningen zijn in grote getale aanwezig. Cavaceppi had hiervoor een Stilistisch lijkt de serie tekeningen in Berlijn tamelijk homogeen. duidelijke voorkeur. De lederen banden, waarin de bladen zich be- Een datum 'ante' verschaffen de vele schetsen van Romeinse kerken en vonden, werden bij aankomst in Berlijn voor het grootste deel uit paleizen, die bij de hernieuwde bouwactiviteit in de periode 1725 tot elkaar genomen en volgens kwaliteit in drie gedeelten gesplitst. Hierbij 1740 gemoderniseerd werden. De tekeningen van S. Paolo fuori le gingen belangrijke gegevens verloren. Cassirer heeft echter de moeite Mura, S. Maria in Via Lata, S. Giovanni in Laterano, S. Giovanni dei genomen de inventaris, die bij de dood van Cavaceppi werd opge- Fiorentini en S. Croce in Gerusalemme dateren alle van v66r de ver- maakt, te vergelijken met de nummering van Cavaceppi en Pacetti nieuwing van de gevel of de belendende panden, die in genoemdejaren voor zover deze nog aanwezig was. Dit leidde tot het positieve resul- plaats vond (respectievelijkv66r 1725, 1731, 1733, 1734 en 1743). Het taat dat menige tekening weer op naam van de maker gesteld kon blad voorstellende S. Maria Maggiore is vrij nauwkeurig te dateren en worden, zoals bijvoorbeeld het geval was bij een serie bladen van Ba- wel tussen 1713 (toen door het overlijden van Kardinaal Negroni de roccio en Adriaan van der Cabel.