MIESIÊCZNIK KULTURALNY Nr 7/8 (189/190) Rok XII lipiec/sierpieñ 2002 KRAKÓW RENATA GORCZYÑSKA Jestem z Wilna 3 O ma³ych ojczyznach inaczej STANIS£AW PISKOR Uniwersalizacja lokalnego 24 W£ODZIMIERZ MACI¥G Ma³a ojczyzna i kondycja ludzka 32 GABRIELA MATUSZEK Kilka lunych myli o ma³ej ojczynie 37 ROBERT OSTASZEWSKI Lokalni hodowcy korzeni 41 Rozmowa z JERZYM SKAR¯YÑSKIM O obrazie 51 TOMASZ JASTRUN URODZINY 60 TOMASZ £UBIEÑSKI POEZJA 70 BEATA SKULSKA-PAPP POEZJA 71 ROMAN MACIUSZKIEWICZ PAMIÊÆ 72 ZBIGNIEW W£ODZIMIERZ FRONCZEK Lemian mój i wasz, czyli o wy¿szoci butów nad kapeluszem 82 MICHA£ WITKOWSKI Spryskani farbami jak kobieta 88 ROBERT OSTASZEWSKI Chcê byæ w ci¹¿y! 92 JAKUB MOMRO Dyktatura jêzyka 96 EWA HEARFIELD Siostra Poety 100 TOMASZ GRYGLEWICZ DOCUMENTA 11 w Kassel 108 JOANNA PAZYRA Anatomia fanatyzmu? 126 HENRYK MARKIEWICZ Nad grobem Jana Kotta 130 Camera obscura 132 Ksi¹¿ki nades³ane 135 Przegl¹d prasy 137 Gie³da talentów (6) 140 Album Reprodukcja Reprodukcja 2 DEKADA Renata Gorczyñska „JESTEM Z WILNA” dy po raz pierwszy w życiu odwiedziłam cyjnych. Około dwóch tysięcy Żydów wileń- GWilno, biorąc udział w sesji zorganizo- skich przeżyło Zagładę w ukryciu. wanej przez Uniwersytet Wileński i Kowień- W getcie wileńskim działał w głębokiej ski w 90-lecie urodzin Czesława Miłosza, konspiracji ruch oporu – FPO, czyli Fareinig- w spacerach po mieście towarzyszył mi jego te Partizaner Organizacie, utworzony w stycz- Dykcyonarz wileńskich ulic. Dzisiejsza niu 1942 roku. Planowano powstanie zbroj- Niemiecka nie przypomina tej, którą zapamię- ne w razie likwidacji getta. Przywódca FPO tał autor z czasów młodości: ciasnej, gwarnej, Icyk Witenberg ukrywał się na terenie getta gęsto oblepionej magazynami tekstylnymi w przebraniu kobiecym. Do władz Gestapo do- i sklepikami bławatnymi. W piątek o zacho- tarły wiadomości o jego kamuflażu. 16 lipca dzie słońca ruch na niej zamierał, zaczynał 1943 roku ludności w getcie postawiono ulti- się szabas. Dziś jest dwupasmową aleją z za- matum: wydanie Witenberga lub egzekucja drzewionym trawnikiem pośrodku, z wielo- tysięcy ludzi. Przywódca oddał się w ręce zbrod- ma knajpkami dla turystów. – Tu nie ma żad- niarzy. Jego miejsce zajął Abba Kowner. Getto nych Żydów – odburknęła mi po rosyjsku zlikwidowano dwa miesiące później, 23 wrze- młoda kelnerka. śnia. Tego dnia około stu dwudziestu młodym Są. W Muzeum Żydowskim, na kirku- partyzantom udało się uciec kanałami do cie, na Ponarach. Ich krew wsiąkła w ziemię, Puszczy Rudnickiej. Jednym z nich był Ga- w cegły, w płyty chodnika. briel Sedlis. 6 sierpnia 1941 roku Niemcy ustanowi- Poznaliśmy się dawno temu w Nowym li dwa obszary getta w Wilnie. Tydzień przed- Jorku. Brat Gabriela, Aleksander Sedlis, le- tem wymordowali 3700 mieszkańców histo- karz z powołania, nie prowadzi intratnej prak- rycznej dzielnicy żydowskiej. W dniu zamknię- tyki prywatnej. Wykłada medycynę i leczy róż- cia bram getta wywieźli, a potem zastrzelili nokolorową biedotę w szpitalu na Brooklynie. blisko trzy i pół tysiąca wileńskich Żydów. Gabriel, harvardczyk, ma własną pracownię Mniejsze getto istniało tylko sześć tygodni. architektoniczną. Średniego wzrostu, za to ze Dziesięć tysięcy jego więźniów zabito w lasach stentorowym głosem o wileńskim zaśpiewie, na Ponarach, miejscu kaźni siedemdziesięciu emanuje energią. Jej nadwyżki zużywał na tysięcy ofiar. stokach alpejskich, póki ciężka choroba nie Do większego getta zapędzono 24 tysiące zwaliła go z nóg. Żydów. Po dwóch latach masowej ekstermi- Zanim Gabriel Sedlis zachorował, popro- nacji pozostało przy życiu osiem tysięcy. Wy- siłam go o wywiad po obejrzeniu dokumen- wieziono ich stamtąd do obozów koncentra- tarnego filmu The Partisans of Vilno, emi- Obok: Jan Bu³hak, Ulica ¯ydowska w Wilnie, fotografia z lat trzydziestych LITERACKA BIOGRAFIE 3 RENATA GORCZYÑSKA towanego w PBS – amerykańskiej telewizji – Tak jak Miłosza i Konwickiego. publicznej. Oglądałam ten film skamieniała. Słyszałam, że mieliście tam świetną po- Po kolei stawali przed kamerą nieliczni oca- lonistkę, która Miłoszowi stawiała pałę leńcy z wileńskiego FPO i najprostszymi sło- za wypracowania, z adnotacją: „Styl te- wami opowiadali historię podziemia w get- legraficzny”. A jakie pan dostawał od cie, wielkiej wpadki, wielkiego opuszczenia. niej stopnie? Ich relacje ilustrowano prostymi diagrama- mi i planami, jakby narysowanymi ręką – Dobre. Ale najlepsze miałem z ry- dziecka. Każdy mówił w tym języku, w jakim sunku. najlepiej się czuł: po hebrajsku, w jidisz, po polsku, po rosyjsku. Gabriel wybrał angielski. Wchodzimy do pokoju z zegarem bijącym Parę dni potem zadzwoniłam do drzwi kwadranse, ze ścianami obwieszonymi obra- jego mieszkania w staroświeckiej kamienicy zami, grafikami, rysunkami o tematyce wi- na Manhattanie. Gdy weszłam do holu, zo- leńskiej. Pieczołowicie odtworzony skrawek baczyłam rozwieszoną na ścianie pokaźną miasta rodzinnego. Zza okna dobiegają stłu- kolekcję czapek. Na jej widok wyrwał mi się mione odgłosy uliczne, co pewien czas wdzie- okrzyk zdziwienia. Gabriel Sedlis roześmiał ra się ryk karetki pogotowia lub policyjna sy- się i zaczął objaśniać: rena, bo niedaleko stąd mieści się szpital. Sia- dam za stołem, wyciągam magnetofon. – Pamiątki z podróży, dary od kole- gów znających moją manię, wspomnie- – Dziękuję za kasetę z Partisans of Vil- nia. Ta żółto-czarna czapeczka została no. Obejrzałam ją kilkakrotnie na video. przywieziona z Laponii, tu ma pani tu- Wstrząsający film, zrobiony takimi pro- bitiejkę chińską, a ta czarno wyszywana stymi środkami. jest tadżycka. Takie wełniane czapki no- szą portugalscy rybacy, obok czapka – Producentem filmu jest Aviba strzelców alpejskich, z piórkiem, a ta Kempner, córka kobiety, która przeżyła czerwona z granatowym pomponem to wojnę na polskich papierach, i amery- włoskie bersalieri. Tej nie muszę przed- kańskiego żołnierza. Reżyserował Josh stawiać – polska rogatywka, obok so- Waletzky. Jak go po raz pierwszy nadali wiecka czapka generalska. A te tutaj – w telewizji, to oskarżono mnie tutaj o an- to moje łupy z Afryki, ręcznie tkane. Ta typolskie stanowisko. Opowiedziałem z długim czerwonym wisiorem jest pewną historię, pewnie się pani domy- czapką norweskiego maturzysty. A to – śla, o co poszło. Ponieważ należałem do mój największy skarb: czapka uczniow- sowieckiej partyzantki, no to było jasne, ska z gimnazjum Zygmunta Augusta że z polską partyzantką nie byliśmy so- w Wilnie. Ale nie oryginał, lecz rekwi- jusznikami. Oczywiście, Sowieci byli tak zyt. Przyjaciel z Polski przysłał mi ją samo zaborcami Polski, jak i Niemcy. To w prezencie. Grała w filmie Wajdy jasne. Ale my byliśmy także Żydami. i Konwickiego Kronika wypadków miło- O tym nie wolno zapominać. snych. Taką właśnie nosiłem, to było Trzeba pani wiedzieć, że partyzanci moje gimnazjum. sowieccy byli lepiej uzbrojeni niż polscy. 4 BIOGRAFIE DEKADA JESTEM Z WILNA Polacy mieli broń niemiecką, zdobyczną. ona – pediatrii. A ja tutaj ukończyłem A myśmy mieli broń ze zrzutów amery- Harvard. Mam firmę architektoniczną kańskich – nowoczesną, bardzo poszu- w Nowym Jorku. kiwaną. Kiedy chodziliśmy na zadania, polegające głównie na wysadzaniu po- – Zaczynamy. Pierwsze pytanie: jak ciągów, to często w drodze powrotnej by się pan najkrócej zdefiniował? organizowano na nas zasadzki, żeby nam tę broń odebrać. Ja to rozumiem, – Jestem z Wilna. ale były także wypadki, kiedy polscy par- tyzanci (wszyscy mi potem tłumaczyli, – Słowo, jak wiadomo, wywołuje że było to NSZ) zajmowali się zabijaniem obraz. Co pan widzi, wymawiając słowo Żydów. Opowiedziałem o takim wyda- „Wilno”? rzeniu, którego sam byłem uczestnikiem wiosną 1944 roku. No i w prasie polo- – Przede wszystkim architekturę, nijnej strasznie mnie za tę wypowiedź barokowe kościoły. To malarskie miasto. w filmie Partisans of Vilno zaatakowano. Kiedy miałem sny o jakimś pięknym mieście, nie był to Rzym, lecz coś w ro- – Ale w końcu tamci strzelali do was dzaju Wilna. Mieszkaliśmy przy Teatral- w zbożu, czy nie? nej pod czwartym. Dom stał naprzeciw- ko teatru, był otoczony dużym ogrodem. – Ależ tak! Myśmy weszli w zboże Z czasów dzieciństwa mam mnóstwo i musieliśmy się przebić. To była potycz- splątanych wspomnień z całej Wileńsz- ka! Do dziś ta sprawa mnie dręczy. No, czyzny, bo prawie nie znałem innych wrócimy do tego potem. miast. Ojciec pokazał mi Warszawę tuż przed wybuchem wojny, latem trzydzie- – Próba mikrofonu. Proszę powie- stego dziewiątego roku. Sprawiała wra- dzieć parę słów... żenie miasta polskiego, podczas gdy Wil- no – co bardzo ciekawe – zamieszkiwało – Nazywam się Gabriel Sedlis. Uro- tyle samo Polaków, co Żydów. Były też dziłem się w 1924 roku. Moim ojcem był inne mniejszości narodowe. doktor Elias Sedlis, dyrektor szpitala ży- dowskiego, a matką – Anna Pruzan Se- – No a gdzie w tym wszystkim Li- dlis, która zginęła w hitlerowskim obo- twini? zie zagłady na terenie Estonii. Mam star- szego brata Aleksandra. Po zakończeniu – W moich czasach właśnie oni byli wojny studiowałem we Włoszech na zdecydowaną mniejszością. akademii sztuk pięknych, potem archi- tekturę w Turynie, a Alik i jego żona – – Co pan najsilniej pamięta z wrze- medycynę. W 1949 roku razem z ojcem, śnia 1939 roku? bratem i bratową wyjechaliśmy do Ame- ryki. Brat i bratowa są profesorami me- – Gdy bolszewicy zajęli miasto, to od dycyny – on ginekologii i położnictwa, razu niczego nie można było dostać LITERACKA BIOGRAFIE 5 RENATA GORCZYÑSKA w sklepach. Wszędzie stały kolejki. Na- Wilnie krążyły ciężarówki z żołnierzami gle baby zaczęły rozpowiadać, że Litwi- NKWD. Nikt nie wiedział, kiedy i dla- ni przychodzą.