Hapishane Kitab› Editör Emine Gürsoy Naskali Hilal Oytun Altun K‹TABEV‹ ‹Ç‹NDEK‹LER Sunufl • IX Girifl • XI KURAMLAR Hürriyeti Ba¤lay›c› Cezalar›n ve Cezaevlerinin Evrimi • 3 Timur Demirbafl Hapishaneler, Sorunlar ve Çözüm Aray›fllar› • 41 Halil ‹brahim Bahar Otorite-Yaflamalan› ‹liflkisinde Hapishanenin Yeri • 59 fiener Aksu Genetik Bilimi Küresel Bir Hapishane mi Yaratacak? • 69 Orhan Aybers Hapishane Karikatürleri • 74 Hilal Oytun Altun TAR‹H Z‹NC‹R‹ Memlûklerde Hapishaneler • 93 Samira Kortantamer Osmanl›larda Hapis Olaylar› (1300-1512) • 101 Necdet Öztürk XVIII. Yüzy›l›n ‹lk Yar›s›nda K›br›s’ta Kalebentler ve Cezirebentler • 130 Ali Efdal Özkul OSMANLI HAP‹SHANELER‹ Tanin Muhabiri Ahmet fierif Beyin Notlar›nda Osmanl› Hapishaneleri • 143 Ahmet Ali Gazel XIX. Yüzy›lda Osmanl› Devletinde Fahifle Hatunlara Uygulanan Cezalar: Hapis ve Sürgün • 152 Ali Karaca Osmanl› Hapishanesinde Islah ve Firar Teflebbüsleri • 163 Ebubekir Sofuo¤lu Osmanl› ‹mparatorlu¤unda Hapishaneleri ‹yilefltirme Giriflimi, 1917 Y›l› • 173 Yasemin Saner Gönen Bekira¤a Bölü¤ünden An›lar • 184 Murat Çulcu ‹NFAZ KURUMLARI Ceza ve Tevkifevleri • 221 Kenan ‹pek Cezaevi ‹flyurtlar› • 225 ‹lkay Savc› Cezaevi ‹zleme Kurullar›n›n Yap›s› ve ‹fllevi • 244 Nezih Varol Sa¤l›k Sorunu Olan Hükümlülerde Yaflanan Etik Sorunlar • 248 Lale Alg›er, fieyda Ökdem, Nesrin Çobano¤lu, Alper Beder MAHKÛMLAR Hapishaneler ve Antisosyal Kiflilik Bozuklu¤u • 257 Ece Cömert, Gökhan Oral Ankara Cezaevlerinde El Sanatlar› • 276 Ayfle Duvarc› Sovyetler Birli¤inde Mahkûm Dövmeleri • 287 ‹lyas Kamalov fi‹DDET Cezaevlerinde Cinsel Taciz ve Tecavüz Olaylar› • 303 ‹rem Akduman, Gökhan Oral Islahevleri ve Sübyan Ko¤ufllar›nda Pedofili • 311 Gökhan Oral, ‹rem Akduman E⁄‹T‹M Cezaevleri E¤itim Kurumlar› Hâline Nas›l Gelebilir? • 321 Mustafa Sald›r›m Cezaevlerinde Rehabilitasyon Programlar› • 335 Asl› Atamer, Gökhan Oral Cezaevi Din Hizmetlerinin Yeterlilik Sorunu • 346 fiuayip Özdemir ÇOCUK VE HAP‹SHANE Hükümlü ve Suç ‹fllememifl Gençlerin Anksiyete, Duygular›n Tan›nmas› ve Duygular›n Kontrolü Aç›s›ndan K›yaslanmas› (13-18 Yafl) • 361 Rüçhan Gökda¤ Uluslar Aras› Sözleflmeler ve Türk Hukuk Mevzuat› Aç›s›ndan Çocuk Cezaevlerinin Hukukî Durumu • 376 Hande Berktin Ben Niye Buraday›m? • 385 Hande Berktin CEZAEV‹ PERSONEL‹ Cezaevi Personeli: Dün-Bugün • 393 Gülçin Demir Ceza ‹nfaz Kurumlar› ve Tutukevleri Personelinin E¤itimi • 401 Ahmet Taflk›n D‹VAN EDEB‹YATI Yusuf’un Zindana At›l›fl› • 413 Dursun Ali Tökel Divan fiiirinde Esaret ve Zindan • 434 Gülgün Yaz›c› MODERN EDEB‹YAT Hapishane fiiirleri • 453 Mehmet Narl› Modern Türk Edebiyat›nda Bir De¤iflim-Dönüflüm Mekân› Olarak Hapishaneler • 474 fiaban Sa¤l›k TASAVVUFTA TUTSAK Yarat›l›fl Mitleri, fiamanizm ve Tasavvuf Ba¤lam›nda Düflüfl, Mahrumiyet ve Hapis • 503 Mehmet Aça Niyazî-i M›srî’de Sürgün ve Zindan • 519 Bilâl Kemikli HALK EDEB‹YATI Türk Halk fiiirinde Hapishane • 533 Ali Duymaz Hapishane Türküleri • 568 Cengiz Özkan Türk Halk Hikâyelerinde Zindan • 587 Mehmet Erol HAP‹SHANE SÖZLÜ⁄Ü Türkçede ‘Mahpus’ ve ‘Hapishane’ • 607 Özkan Öztekten Cezaevi Argosu • 621 Mehmet Çelik Önsöz Hapishane Kitab›’n› de¤erli meslektafl›m Hilal Oytun Altun ile bir- likte haz›rlad›k. Bu kitapta, hapishane kültürünü, hapishane tarihini belgeleyen bir arfliv, zengin bir bilgi da¤arc›¤› bulaca¤›n›z› ümit ediyo- rum.1 Y›llar›n araflt›rmas›yla ve birikimiyle haz›rlanan buradaki yaz›la- r›n sahiplerine; görüfl bildiren, destek veren araflt›rmac›lara, uzmanla- ra, bürokratlara, Eski Adalet Bakan› Sami Türk’e, Yarg›tay 10. Hukuk Dairesi üyesi Ali Suat Ertosun’a, Ceza ve Tevkifevleri Genel Müdürü Kenan ‹pek’e, Müjdat Karayerli’ye, Prof. Dr. Timur Demirbafl’a, Doç. Dr. Samira Kortantamer’e, Prof. Dr. Necdet Öztürk’e, Doç. Dr. Halil ‹b- rahim Bahar’a, Dr. Nezih Varol’a, Dr. E. Gülçin Demir’e, Hâkim Mus- tafa Sald›r›m’a, Hâkim Ahmet Taflk›n’a, Dr. Osman Gazi Özgüden- li’ye, Prof. Dr. Ali Duymaz’a, Doç. Dr. Mehmet Aça’ya, Prof. Dr. fiina- si Gündüz’e, Doç. Dr. Bilal Kemikli’ye, Doç. Dr. Gökhan Oral’a, Dr. Rüçhan Gökda¤’a, Hande Berktin’e, Asl› Atamer’e, Dr. ‹lkay Savc›’ya, Prof. Dr. Süleyman Beyo¤lu’na, Dr. Ali Karaca’ya, Hilal Oytun Al- tun’a, Dr. Ali Efdal Özkul’a, Dr. Ömer ‹flbilir’e, Dr. Bedri Aydo¤an’a, Dr. Özkan Öztekten’e, Ayflen Uslu Bayraml›’ya, Dr. Hatice fiirin’e, Dr. Hayrunnisa Alan’a, Dr. Emine Uyumaz’a, Dr. Ebubekir Sofuo¤lu’na, Dr. Orhan Aybers’e, Ali R›za Gönüllü’ye, Dr. Yasemin Saner Gönen’e, Dr. Ahmet Ali Gazel’e, Dr. Gülgün Yaz›c›’ya, Dr. ‹smail Güleç’e, Dr. Esat Harmanc›’ya, Süleyman S›rr› Terzio¤lu’na, Askhat Kessikbayev’e, ‹lyas Kamalov’a, Almagül ‹sina’ya, Dr. Emine K›s›kl›’ya, Dr. Mehmet 1 Kitapta yer alan çal›flmalar›n birço¤u, Marmara Üniversitesi Türkiyat Araflt›rma ve Uygulama Merkezi taraf›ndan 4-5 Aral›k 2003 tarihinde düzenlenen ”Hapis- hane” sempozyumunun ürünüdür. X• Hapishane Kitab› Narl›’ya, ‹rem Akduman’a, Doç. Dr. Lale Alg›er’e, Dr. fieyda Ökdem’e, Dr. Nesrin Çobano¤lu’na, Dr. Alper Beder’e, Ece Cömert’e, fiener Ak- su’ya, Dr. Ayfle Duvarc›’ya, Murat Çulcu’ya, Dr. Dursun Ali Tökel’e, Cengiz Özkan’a, Sezai Coflkun’a, Dr. Ramazan Gülendam’a, Dr. Ayfle- nur Külahl›o¤lu-‹slâm’a, Harid Fedai’ye, Dr. Nahide fiimflir’e, Dr. Se- bahattin fiimflir’e, Dr. Orhan Söylemez’e, Doç. Dr. Enver Töre’ye, Dr. Nesrin Ta¤›zade-Karaca’ya, Dr. Abdulvahap Kara’ya, Adem Koruk- çu’ya, Dr. fiahin Köktürk’e, Mustafa Aça’ya, Dr. Mehmet Erol’a, Serkan fien’e, Mehmet Çelik’e, Dr. ‹hsan Sabri Balkaya’ya, Dr. Ertu¤rul Ay- d›n’a, Dr. Salim Çono¤lu’na, Doç. Dr. fiaban Sa¤l›k’a, Doç. Dr. fiuayip Özdemir’e, Ezgi Denizel-Güven’e, Zeki Alp Tunga’ya, Prof. Dr. Müc- teba ‹lgürel’e, Prof. Dr. Akile Gürsoy’a, Doç. Dr. Gülden Sa¤ol’a, Prof. Dr. Orhan Bilgin’e, Doç. Dr. Yüksel K›r›ml›’ya, Prof. Dr. Zekeriya Kur- flun’a, Prof. Dr. Sema U¤urcan’a, Dr. Nejat Sefercio¤lu’na, Doç. Dr. fiehnaz Alifl’e, Dr. fiebnem Gülfidan’a, Dr. Önder Aytaç’a, Prof. Dr. Gö- nül Cantay’a, Prof. Dr. Necla Arslan Sevin’e, Prof. Dr. Ahmet Tafla¤›l’a, Dr. Ahmet Türköz’e, Aygül Nalbant’a, Aysel Öner’e, Aytaç Dinçer Gülcan’a, Gültekin Y›ld›z’a, Levent Bilgi’ye, Mesut Ayd›ner’e, M. Y›l- maz Sa¤lam’a, Sibel Demirel’e, Dr. Burcu Efliyok’a, Prof. Dr. Hamit Hanc›’ya, Dr. fiirin Y›lmaz-Özkarsl›’ya, Arzu Çifto¤lu’na, Ziya Y›lma- zer’e, Kemal Ocak’a, Dr. Melih Aktafl’a, Dr. Nesrin Karagür’e, Dr. Na- lan Türkmen’e, Dr. Göksel Öztürk’e, Dilek Herkmen’e, Dr. Erdal fia- hin’e, Aylin Koç’a sonsuz teflekkürlerimi sunar›m. Hapishane kavram›n›, tarihini ve kültürünü araflt›rmam›za destek veren Celal Bayar Vakf›’na ve çal›flmay› yay›nlayan Kitabevi Yay›nlar› sahibi Mehmet Var›fl’a müteflekkirim. Kültür konular›na yap›lan bu katk›y› flükranla karfl›l›yoruz. Prof. Dr. Emine Gürsoy-Naskali ‹stanbul 2004 Girifl Hapishane Kitab›, hapishane kavram›n› ve olgusunu araflt›rmak, özellikle kendi tarihimizde ve kültürümüzde hapishane ile ilgili konu- lar› belgelemek, hapishane araflt›rmalar›na ve bir ihtisas alan› olarak hapishane çal›flmalar›na dikkat çekmek amac›yla haz›rland›. Toplum içinde yaflaman›n yan› s›ra toplumdan tecrit edilmek - dün de bugün de - var olmuflsa, bu durum bizi birer vatandafl olarak, geçmiflini merak eden insanlar olarak, yazarlar, araflt›rmac›lar olarak, hukukçular, siyasetçiler olarak, kamu idarecileri olarak, sosyal bilimci- ler olarak, tarihçiler olarak, felsefeciler olarak, din adamlar› olarak, dil- ciler, edebiyatç›lar olarak elbette ki ilgilendirir. Konuya tarih perspektifinden yaklafl›rsak, tarihin seyrine Eski Türklerle girebiliriz. Gazneliler, Memlûkler, Selçuklular, Timurlular, Osmanl›lar döneminin suç anlay›fl›n› ve ceza uygulamas›n› izleyebili- riz. Hürriyeti ba¤lay›c› cezalar›n türünü, s›n›rland›r›lm›fl bir mekân içinde sürdürülen yaflam›n flartlar›n› ve do¤urdu¤u neticeleri günü- müze kadar takip edebiliriz. ‹çeridekilerin ve d›flar›dakilerin ayr› dünyalar›n›n s›n›r›nda duran, bir yandan bu s›n›r› koruyan, bir yandan da bu iki dünya aras›nda bir arac›l›k yapan gardiyanlardan da söz etmeliyiz. Mahsunî’nin ”Gardi- yan” veya di¤er bir ad›yla ”Akflam Oldu Yine” dizelerini dinliyoruz: Akflam oldu yine hapis kilitlendi, Demir perdeleri çekme, gardiyan! Ne yardan haber var, ne mektup salan Bi de sen belimi bükme, gardiyan! Bizi seven dostlar flimdi çekildi, Gam tarlama dert kesavet ekildi, Umuduma yeni fidan dikildi, K›r›k dallar›m› yakma gardiyan! XII • Hapishane Kitab› Türkülerde ve gündelik konuflmalarda gardiyana hâlâ gardiyan deniyorsa da, kadro çizelgelerinde kadro tan›mlar› art›k “ceza infaz memuru” olarak kay›tl›. “Ceza infaz memuru”, “gardiyan”›n yeni imaj›. Cezaevinde hizmet veren personelin geçmiflteki ve bugünkü ko- numu, e¤itimi ve beklentileri de hapishane araflt›rmalar›n›n bir cephe- sini oluflturuyor. * * * Cumhuriyet dönemi yazarlar›m›zdan Kemal Tahir’in, Orhan Ke- mal’in ve Naz›m Hikmet’in ad›, neredeyse hapishaneyle özdeflleflmifl- tir. Baz› hapishaneler de edebiyatç›lar›n çal›flma mekânlar› olmufltur, meselâ, Sinop hapishanesi. ‹stanbul’un en tarihî ve turistik semtlerinden biri olan Sultanah- met’teki “Sultanahmet Cezaevi”nin boflalt›lmas› ve binan›n baflka bir amaçla hizmete aç›lmas› gündeme geldi¤inde yazarlar, bu binan›n ya- zarlara tahsis edilmesini istediler. Yazarlar›n birço¤u bu cezaevinde tutuklu yatm›fl olduklar› için önceli¤in onlara tan›nmas› gerekti¤ini düflünüyorlard›. Bir yazar›m›z ise tutuksuz bir hâlde tekrar ayn› me- kânda bulunmay› pek de cazip bulmam›flt›. Sultanahmet Cezaevi, Four seasons oteller zinciri taraf›ndan otele dönüfltürüldü ve bugün ‹s- tanbul’un belki en güzel otellerinden biri oldu.