hoofdstuk iv De Indonesische nationale beweging Inleiding en overzicht De Nederlandse machthebbers in de Indonesische archipel hebben zowel ten tijde van de VOC als tijdens het koloniale bestuur talrijke conflicten met de inheemse bevolking gehad, maar ruim drie eeuwen lang waren dat altijd conflicten met afzonderlijke inheemse volken of rijken en niet met een al die volken omspannende Indonesische natie. Pas in het derde decennium van de twintigste eeuw ontstond in Nederlands-Indië een krachtige beweging die de hele inheemse bevolking van de kolonie als één natie zag en daarvoor onafhankelijkheid verlangde. Weliswaar hadden al in het begin van die eeuw verschillende emancipatiebewegingen het daglicht gezien, maar die hadden nog geen nationalistische grondslag. De eerste emancipatiebewegingen richtten zich op bepaalde etnische groe- pen, zoals de Javanen, de Chinezen of de Indo-Europeanen. De bekendste daarvan was de in 1908 opgerichte Javaanse bond Boedi Oetomo. Naast zulke organisaties op etnische basis kwamen vakverenigingen tot stand, eerst alleen van Europese werknemers maar al spoedig ook van inheemse werknemers. Een derde grondslag voor aaneensluiting was de godsdienst: er werd een moslim-bond gevormd, de Sarekat Islam, die binnen enkele jaren uitgroeide tot de eerste Indonesische massabeweging. De etnische grondslag van Boedi Oetomo en de religieuze grondslag van de Sarekat Islam weerhielden deze bonden er overigens niet van ook politieke wensen naar te voren brengen, zoals die van inheemse medezeggenschap in het koloniale bestuur. Bovendien trad al in 1912 een echte politieke partij op, die zich zelfs uitdrukkelijk voor onafhankelijkheid uitsprak. Maar deze partij (wier aanhang vooral uit Indo- Europeanen bestond) werd door het gouvernement als onwettig beschouwd en bleef maar kort bestaan. De meeste emancipatiebewegingen ontstonden binnen niet-Nederlandse bevolkingsgroepen. Niettemin leefde destijds ook onder Nederlandse ingeze- tenen enig verlangen naar meer mondigheid, omdat zij binnen het koloniale bestel geen enkele zeggenschap over het bestuur hadden. Dit bracht regering en parlement van Nederland ertoe in de kolonie een vertegenwoordigend Herman Burgers - 9789004253742 Downloaded from Brill.com10/04/2021 01:54:16AM via free access 152 De garoeda en de ooievaar lichaam in het leven te roepen, de Volksraad. Hierin kregen ook Indonesiërs zitting, naast een meerderheid van Nederlanders. De Volksraad werd in 1918 geïnstalleerd en al in datzelfde jaar leverden som mige Indonesische leden scherpe kritiek op het koloniale bestel en drongen zij aan op de vorming van een uit en door het volk gekozen parlement en de instelling van een daaraan verantwoordelijke regering. In het begin van de eeuw stonden vrij veel Nederlanders welwillend tegen- over de inheemse emancipatiebewegingen, maar die welwillendheid nam sterk af toen zulke bewegingen een politieke rol gingen spelen. Bovendien vond aan Indonesische kant een radicalisering plaats, onder meer onder invloed van marxistische actievoerders. Na 1920 verhardde zich ook het offi- ciële koloniale beleid. Het gouvernement legde de politieke activiteiten van de Indonesiërs sterk aan banden. De Sarekat Islam, die al een deel van zijn massa- aanhang verloren had, werd in diezelfde periode verzwakt door een machts- strijd met de marxisten, die zich nu organiseerden als communistische partij. Een deel van de aanhang van deze partij kwam echter eind 1926 in opstand tegen het koloniale gezag, waarop dit gezag rigoureuze maatregelen nam die de communisten als politieke factor uitschakelden. Intussen hadden enige Indonesische studenten die in Nederland studeer- den een nieuwe politieke lijn uitgezet. Zij wensten nationale onafhankelijkheid voor Indonesië, waarbij zij alle inheemse ingezetenen van Nederlands-Indië als één Indonesische natie beschouwden. Ter bereiking van die onafhankelijk- heid zou men zich moeten onthouden van samenwerking met de koloniale overheersers. Dit beginsel van ‘non-coöperatie’ hield op zijn minst in, dat Indonesiërs geen zitting zouden moeten nemen in door de overheersers inge- stelde vertegenwoordigende lichamen zoals de Volksraad. De student Hatta was de voornaamste leider van deze groep, die ook het politieke denken in de kolonie zelf beïnvloedde. Terwijl de Sarekat Islam hier sterk aan invloed had ingeboet en de com- munistische partij van het politieke toneel was verdwenen, kwam nu in Indonesië een nieuwe beweging op die zich zonder etnische of godsdienstige beperkingen tot de hele inheemse bevolking richtte. Gangmaker van deze eer- ste Indonesische massabeweging op zuiver nationalistische grondslag was de in 1927 opgerichte Partai Nasional Indonesia. Haar leider, Soekarno, toonde zich een begaafd volksmenner. De partij stelde zich nationale onafhankelijk- heid ten doel en onderschreef het non-coöperatiebeginsel. Niettemin was zij bereid tot samenwerking met Indonesische groeperingen die het non-coöpe- ratiebeginsel niet onderschreven. Onder meer Boedi Oetomo en de Sarekat Islam schaar­­den zich nu ook uitdrukkelijk achter de doelstelling van nationale onafhankelijkheid. Regering en parlement van Nederland zetten in deze tijd nog enkele stappen tot wijziging van het koloniale bestel. Onder meer bepaalden ze dat Herman Burgers - 9789004253742 Downloaded from Brill.com10/04/2021 01:54:16AM via free access IV De Indonesische nationale beweging 153 de Volksraad voor de helft uit inheemse leden zou bestaan; omdat de Raad daarnaast ook enkele vertegenwoordigers van de Chinese en de Arabische bevolkingsgroep telde, zouden de Nederlandse leden er voortaan geen meer- derheid meer vormen. Deze afschaffing van de Nederlandse meerderheid in de Volksraad wekte een storm van protest onder de Nederlandse ingezetenen van de kolonie. De jaren dertig gaven in Nederlands-Indië een voortschrijdende polarise- ring van het politieke toneel te zien. Terwijl het Indonesisch nationalisme zich gestadig verbreidde, hielden de meeste Nederlanders hardnekkig vast aan het behoud van hun overheersende positie. Soekarno werd eind 1929 gearresteerd en bracht twee jaar in gevangenschap door. Zijn partij hield op te bestaan en binnen de nationale beweging ontstond interne verdeeldheid. Hatta keerde uit Nederland terug, maar stelde zich als een rivaal van Soekarno op. In 1933 en 1934 trad het koloniale gouvernement scherp op tegen de non-coöperatieve vleugel van de nationale beweging. Onder meer verbande het een aantal van haar voormannen, onder wie Soekarno en Hatta, naar afgelegen plaat- sen binnen de kolonie. Het stond Indonesiërs niet langer toe voor nationale onafhankelijkheid te pleiten, behalve binnen de Volksraad waar vrijheid van spreken gold. Het zwaartepunt van de nationale beweging verschoof nu naar de coöperatieve vleugel. Haar belangrijkste vertegenwoordiger was Thamrin, leider van de Indonesische nationalisten in de Volksraad. In deze zelfde periode deed Groot-Brittannië stappen in de richting van autonomie voor India, terwijl Amerika aan de Filippijnen zelfs volledige onafhankelijkheid toe zegde. Daarentegen stelde Nederland zich steeds nega- tiever op tegenover de Indonesische verlangens naar meer zeggenschap. Het stootte daarmee ook invloedrijke Indonesiërs af die prijs stelden op behoud van een staatkundige band met Nederland. Enigen van hen gingen in 1939 met de voorstanders van nationale onafhankelijkheid samenwerken in een brede beweging die aandrong op de invoering van een parlementair stelsel in Indonesië, zoals al in 1918 in de Volksraad bepleit was. Kort daarna werd Nederland door Duitsland bezet en week de Nederlandse regering naar Londen uit. Dit leidde aan Nederlandse kant niet tot meer begrip voor de Indonesische bezwaren tegen de koloniale verhouding. Het Nederlands-Indische gouvernement vond dat men in die verhouding geen enkele wijziging mocht aanbrengen zo lang Nederland niet bevrijd was. De kloof tussen de Nederlandse overheersers en de politiek bewuste Indonesiërs was dan ook wijder dan ooit, toen Japan in de eerste maanden van 1942 Nederlands-Indië veroverde. Herman Burgers - 9789004253742 Downloaded from Brill.com10/04/2021 01:54:16AM via free access 154 De garoeda en de ooievaar Ontluiken van de Indonesische drang naar mondigheid Een nationale beweging die de hele inheemse bevolking van de kolonie als één natie beschouwde ontstond in Nederlands-Indië betrekkelijk laat in vergelij- king met sommige andere koloniën. Gedeeltelijk kan dit worden toegeschre- ven aan het door de Nederlanders gevoerde taal- en onderwijsbeleid. Tot ver in de negentiende eeuw kenden de meeste Indonesiërs geen Nederlands of Engels; dit gold ook voor de meerderheid van de weinigen die konden lezen. Een belangrijke toegangspoort tot kennis van de wereld buiten de eigen land- streek bleef daardoor voor hen gesloten. Toen die poort eenmaal openging, voltrok de nationale bewustwording zich in hoog tempo. Deze bewustwording kwam omstreeks 1900 op gang, toen steeds meer inheemsen onderwijs (en vooral ook westers onderwijs) gingen volgen. Zij begonnen de hele kolonie, waarvan de kaart de klaslokalen sierde, als hun eigen land te zien. Bij de aardrijkskundeles ontdekten zij dat het stamland van hun koloniale overheersers maar klein was, zowel in vergelijking met andere Europese landen als in vergelijking met Nederlands-Indië. Bij de geschiedenisles vernamen zij, dat dit land zijn onafhankelijkheid te danken had aan een opstand en een langdurige oorlog tegen vreemde overheersing. Op de middelbare scholen leerden zij bovendien over de Franse Revolutie en de Amerikaanse Onafhankelijkheidsoorlog