].TRAPMAN Het land van Erasmus B A L A N oS HET LAND VAN ERASMUS J. TRAPMAN Het land van Erasmus UITGEVERIJ BALANS 1999 Uitgeverij Balans, Amsterdam Copyright © J. Trapman Omslagontwerp Studio Ron van Roon Illustratie omslag © Loft Line W. Jortzile Typografie en zetwerk Adriaan de Jonge Druk Drukkerij Wilco, Amersfoort ISBN 90 5018 416 2 NUGI644 Verspreiding voor Belgie: Uitgeverij Van Halewyck, Leuven Inhoud Inleiding 7 I Erasmus en de vroege reformatie in de Nederlanden 13 2 Grotius en Erasmus 24 3 Le Latin mystique van Remy de Gourmont (1892) en zijn invloed in Nederland 45 4 Kunstzin en vroomheid bij Andrew de Graaf 61 5 De vertaling van de Imitatio Christi door Willem Kloos 74 6 Allard Pierson en zijn afscheid van de kerk 87 7 Oene Noordenbos, theoloog en vrijdenker 103 8 Het internationalisme van de medicus P.H. Eijkman 122 Verantwoording 145 Lijst van afkortingen 147 Noten 149 Register 186 Inleiding Beschouwingen over het Nederlandse volkskarakter - om een titel van Jan Romein te citeren - hebben altijd iets onbe­ vredigends. De veronderstelde kenmerken van de Nederlan­ ders, en welk volk dan ook, zijn vaak onderling tegenstrij­ dig, of zo algemeen dat ze niet bijdragen tot een beter begrip. Termen als volkskarakter of volksaard, om van volkseigen maar te zwijgen, zijn uit de gratie, misschien omdat ze in deze eeuw op velerlei wijze misbruikt zijn. Maar we spreken wel zonder bezwaar - en met een goed geweten - over de Ne­ derlandse cultuur of identiteit; als het moet ook over het ver­ dedigen van onze identiteit, wanneer deze bedreigd geacht wordt door verschijnselen als 'amerikanisering'. Tot de erflaters van de Nederlandse beschaving behoort zeker Erasmus. Hij is een Rotterdams, maar evengoed een nationaal symbool, een ikoon zo men wil. Maar waar staat hij eigenlijk voor? De belangrijkste Nederlandse culturele prijs is na ar Erasmus genoemd, en daar moet een reden voor zijn. De voor de prijs verantwoordelijke Stichting Praemium Erasmianum noemt in haar statuten als doel van de organi­ satie uitgaande van de culturele tradities van Europa in het algemeen, en van het gedachtegoed van Erasmus in het bijzonder, de positie van de geestes- en maatschappijwe­ tenschappen en van de kunsten te versterken, alsmede haar maatschappelijke erkenning te bevorderen. Hierbij staan tolerantie, culturele veelvormigheid en ondogma­ tisch kritisch denken centraal. INLEIDING 7 Wat men ook over Erasmus denkt (of niet denkt), zijn naam wordt blijkbaar algemeen geassocieerd met tolerantie, on­ dogmatisch kritisch denken, en begrip voor culturele veel­ vormigheid. Wij willen ons als Nederlanders met het erasmi­ aanse gedachtegoed identificeren. Tegenover het buitenland kunnen we met Erasmus voor de dag komen. Een officieIe re­ devoering waarin hij niet verschijnt, al is het maar even, is incompleet. Zijn er geen tegenstemmen? Een generatie geleden, in 1969, vond de premiere plaats van de opera Reconstructie. In dat jaar werd op graotse wijze Erasmus' vijfhonderdste geboor­ ted ag herdacht. Oe makers van de opera (Louis Andriessen, Hugo Claus, Reinbert de Leeuw, Misha Mengelberg, Harry Mulisch, Peter Schat, Jan van Vlijmen) wensten niet in de feestvreugde te delen. Zij maakten geen geheim van hun be­ wondering voor de Cubaanse revolutie en lieten Erasmus in de opera optreden als symbool van burgerlijke lafheid, als de man die 'weigerde te kiezen toen er gekozen moest worden'. Eeuwenlang hebben orthodoxe protestanten zieh om een vergelijkbare reden tegen Erasmus gekeerd: zijn hervor­ mingsgezinde denkbeelden hadden hem als hij consequent en moedig geweest was buiten de katholieke kerk moeten voeren. Anderzijds was Erasmus de katholieken weer niet katholiek genoeg. Pas na het Tweede Vaticaans Concilie (1962-1965) zijn de bezwaren van die zijde vrijwel ver­ stornd. Over Erasmus' 'weigering te kiezen' wordt tegen­ woordig, nu de aantrekkingskracht van de grote ideologieen sterk verminderd is, milder geoordeeld; meer in de geest van Marguerite Yourcenar, die Erasmus prees omdat hij tussen katholieke kerk en reformatie 'een bewonderenswaardig evenwicht' had gehandhaafd. Yourcenar deed deze uitspraak in een interview dat verscheen in NRc-Handelsblad van 21 oktober 1983 naar aanleiding van het feit dat haar in dat jaar de Erasmusprijs was toegekend. Haar mede-laureaten waren Raymond Aron, Isaiah Berlin en Leszek Kolakowski. 8 HET LAND VAN ERASMUS Bezwaren tegen Erasmus hoeven niet altijd voort te komen uit morele en religieuze motieven; ook esthetische kunnen een rol speIen. In het fin de siede verheugde Alphons Diepen­ brock zich met anderen over de herleefde belangstelling voor de mystiek, muziek, kunst en literatuur van de middeleeu­ wen, 'nu ook de geestloos gewordene geest van Erasmus niet alleen meer spreekt in dit vochtige land'. Erasmus is hier symbool van een humanisme dat volgens Diepenbrock al na een eeuw verzand was in dor en schools klassicisme. Het 'mystieke Latijn' van de middeleeuwen, door humanisten als decadent en barbaars beschouwd, was daarentegen nog le­ vend en inspirerend. Zo kon de Vondelkenner C.R. de Klerk in 1906 een tegenstelling construeren tussen erasmiaanse geest en 'modern kunstbegrip'. Het laatste had gevoel voor Augustinus, Dante, Maerlant en Thomas a Kempis; bij hen vergeleken scheen Erasmus ouderwets. Dergelijke kritische geluiden zullen altijd blijven klinken. Telkens opnieuw zal Erasmus beoordeeld worden als iemand die ethisch, religieus of literair te weinig gepassioneerd iso Maar ook degenen die Erasmus afwijzen, of simpelweg ne­ geren omdat ze in een geheel ander geestelijk klimaat leven, maken deel uit van de Nederlandse cultuur. Aan hen wordt in deze bundel ruime aandacht geschonken. Het 'land van Erasmus' is tegelijkertijd het land van hen die met Diepen­ brock menen dat zijn geest 'geestloos' geworden iso Deze bundel bestaat uit drie delen. Het eerste is gewijd aan Erasmus en Hugo de Groot (Grotius), Nederlands beroemd­ ste vertegenwoordigers van wat men het christelijk huma­ nisme pleegt te noemen: de synthese van klassieke cultuur, bijbel en kerkvaders. In het oudste Nederlandse verboden boek, de Summa der godliker scrifturen (1523), is invloed van zowel Erasmus als Luther aanwijsbaar. Twee jaar daarvoor verscheen een sati­ risch geschrift, waarin de dominicanen het moeten ontgel­ den, en Luther ge acht wordt een hervormingsprogramma uit te voeren dat in feite erasmiaans van aard blijkt te zijn. IN LEI DING 9 Grotius, die zich overigens niet met deze vroege periode bezig hield, kende Erasmus in de ontwikkeling van de Neder­ land se reformatie een belangrijke rol toe. Het calvinisme zag hij als een plant van vreemde bodem. Hij beschouwde Eras­ mus als de vader van het godsdienstig irenisme, al citeert hij zijn illustere voorganger minder dan men zou verwachten. Het tweede deel betreft het tijdvak rond 1900. Het opent met een stuk over de ontvangst van Remy de Gourmonts Le Latin mystique in Nederland. Dit boek maakte niet alleen in­ druk op kunstenaars als Diepenbrock, maar ook op de toe­ komstige historicus Huizinga. Zijn voorkeur voor Thomas a Kempis' Imitatio Christi boven Erasmus' Enchiridion kan hiervan de nawerking zijn. Diepenbrocks vriend Andrew de Graaf, afkomstig uit de sfeer van het Reveil en een neef van Allard Pierson, werd als student gegrepen door de idealen van De Nieuwe Gids, waarin hij incidenteel ook publiceerde. Na een geestelijke crisis maakte hij zich mede onder invloed van lectuur van Ruusbroec los van zijn 'kunstgodsdienst' en ging hij zich, geheel in de traditie van het Reveil, wijden aan christelijk-fi­ lantropisch werk. De Amsterdamse Mr. A. de Graafstich­ ting, die zich bezighoudt met onderzoek, documentatie en voorlichting op het gebied van de prostitutie is naar hem ge­ noemd, maar deelt zijn uitgangspunten niet langer. Ten slotte wordt de vertaling besproken die Willem Kloos maakte van de Imitatio Christi, een boek dat de dichter om­ schreef als een 'letterkundig gedachte-kunstwerk' zonder enige strekking. De vertaling wekte veel bewondering. De li­ terair geinteresseerde theoloog Isaäk van Dijk liet in een mo­ del-kritiek zien dat de vertaling veel zwakke plekken ver­ toonde en dat Kloos bovendien het Latijn vaak niet had be­ grepen. In het derde deel staan modern humanisme en humanitair idealisme in het middelpunt. Het gebruik van de term huma­ nisme in de zin van niet-religieuze levensbeschouwing da­ teert van de tweede helft van de negentiende eeuw. Allard 10 HET LAND VAN ERASMUS Pierson, die in I865 zijn predikantschap had neergelegd, koos uiteindelijk voor het humanisme en omschreef zijn late­ re levensovertuiging als een 'van kunstzin doortrokken agnosticisme'. Van I877-I895 was hij hoogleraar in de es­ thetica, kunstgeschiedenis en moderne talen te Amsterdam. Zijn naam leeft daar voort in het Allard Piers on Museum. Een vooraanstaand vertegenwoordiger van het naoorlog­ se humanisme en de vrijdenkersbeweging was de publicist Oene Noordenbos, een van de oprichters van de voormalige Pacifistisch-Socialistische Partij (psp; later opgegaan in Groen Links). Hij was in I93I te Leiden in de theologie ge­ promoveerd op een nog steeds waardevol proefschrift over het atheisme in Nederland, en bleef zich in zijn latere leven mede met theologische onderwerpen bezighouden. Hij pu­ bliceerde veel over Erasmus en deed daarbij niets af aan het christelijk karakter van diens humanisme. Voor Noorden­ bos lag de historische betekenis van het christelijk humanis­ me in zijn bijdrage aan de ontwikkeling van het begrip men­ selijke waardigheid. Ter afsluiting wordt de veelzijdige medicus en internatio­ nalist P.H. Eijkman ten toneIe gevoerd. Daarmee keren we terug naar het begin van deze eeuw. Eijkmans ideaal was de stichting van een wereldhoofdstad in Den Haag, waarvoor hij de architect De Bazel een ontwerp liet maken. Het plan, dat ook buiten Nederland de aandacht trok, voorzag in drie internationale academies en een arbeiderstuinstad; in het hart van de stad moest het Vredespaleis verrijzen als zetel van het in I 899 gestichte Permanente Hof van Arbitrage. De grootse plannen leden schipbreuk en Eijkmans streven om internationale organisaties ertoe te bewegen zich in Den Haag te vestigen had evenmin veel succes.